Ç'po ndodh me gjuhën shqipe sot?

Shkruan: Ana Shahini

"Gjuha është një sistem që ndryshon në kohë dhe në hapësirë", - shprehet De Sosyr, një nga gjuhëtarët më të mëdhenj. Koha ka treguar se gjuhët pësojnë ndryshime qoftë në aspektin diakronik, qoftë në atë sinkronik dhe shqipja është një nga gjuhët që e vërteton më së miri këtë.

Gjuha shqipe ka pësuar ndryshime të mëdha kohët e fundit, ndryshime që kanë ardhur si rezultat i shumë faktorëve. Një ndër këta faktorë është futja e shumë sendeve të reja në treg si rezultat i nivelit të lartë teknologjik. Ky zhvillim i madh teknologjik ka sjellë me vete edhe fjalë të reja në leksikun e gjuhës shqipe, për të cilën prof. Gjovalin Shkurtaj thotë se "ndryshimi i klasave shoqërore shkakton ndryshime gjuhësore" .

Konkretisht, nëse dikush në fëmijërinë e tij ka qenë mjaft i varfër dhe duke u arsimuar bëhet dikush në jetë, ai duke bërë një jetë më të mirë zotëron rreth vetës edhe orendi moderne, të cilat më parë as që i njihte. Kështu, ai ndryshon mënyrën e të jetuarit dhe natyrshëm edhe leksiku i tij pasurohet me fjalë të reja. Pra, kapërcimet e niveleve të klasave apo grupeve shoqërore sjellin edhe ndryshime gjuhësore.

Të gjithë ne e dimë se pas viteve `90 në Shqipëri kanë hyrë në përdorim pajisje të reja të teknologjisë më të fundit, çka ka ndryshuar stilin tonë të të jetuarit. Jo vetëm kaq, por edhe gjuha jonë ka pësuar ndryshime. Kam parasysh këtu fjalë si: kompjutër, blututh, dixhitalb, bankomat, kartë krediti, ekstejshën, pedikyr, sauna, piastër dhe shumë fjalë të tjera.

Ndryshime gjuhësore të kësaj forme i hasim më tepër në fushën e ekonomisë, të pajisjeve elektroshtëpiake dhe në fushën e estetikës. Pra, në leksikun e gjuhës shqipe janë futur fjalë të reja në të njëjtën kohë me futjen e sendeve të reja, dhe kjo është më se e natyrshme që të ndodhë.

Ajo që e ka dëmtuar së tepërmi gjuhën shqipe është fakti se në të folurën tonë të përditshme përdoren shumë fjalë të huaja, në një kohë ekuivalentet e tyre ekzistojnë në gjuhën shqipe. Kështu, gjithnjë e më shumë dëgjojmë nga goja e politikanëve, gazetarëve dhe veçanërisht nga spikerët e lajmeve të përdorin fjalë të tilla si: suportoj (duroj), influencoj (ndikoj), event (ngjarje), bekstejxh (prapaskenë), stabilitet (qëndrueshmëri), eksperiencë (përvojë), badigard (truprojë) etj. Pra, procesi i zëvendësimit të fjalëve shqipe me fjalë të huaja po ndodh gjithnjë e më dendur, veçanërisht nga moshat e reja.

Për fat të keq, kjo është një dukuri që po ecën me ritme shumë të shpejta. Nëse i referohemi afrikanit Frobjer Rus (përfaqësues i difuzionizmit), sipas të cilit "tri elementet e identitetit janë gjuha, krahina dhe besimi", apo kulturologut Helanikes Mitlen, që shprehet se "identiteti paraqitet përmes gjuhës, kulturës dhe zakoneve", atëherë mund të themi se këto lloj ndryshimesh gjuhësore s'bëjnë gjë tjetër veçse humbin çdo ditë e më shumë një pjesë të identitetin tonë kombëtar.

Një arsye tjetër e këtyre ndryshimeve gjuhësore është edhe dëshira apo etja e shoqërisë shqiptare për të qenë të ngjashëm e të pranueshëm nga rrethet ndërkombëtare. Ekziston një lloj tendence për të imituar kulturat perëndimore, tendencë e cila i ka kaluar sensin e masës, si çdo gjë tjetër, që, po i kaloi kufijtë, kthehet në të kundërtën e saj. "…edhe te ne ka nisur një proces i vrullshëm dhe i pandalshëm modernizimi e kulture, si përpjekje për t'u përfshirë në rrjedhat e jetës moderne", - shprehet me shumë të drejtë prof. Gjovalin Shkurtaj.

Të jesh modern, nuk është ndonjë mëkat i madh, por kjo është e pranueshme deri në masën sa nuk kthehet në një faktor negativ, që cenon diçka tjetër mjaft të rëndësishme siç është gjuha.

Madje, shkrimtari ynë Ismail Kadare është shprehur pak kohë më parë se "…mund t'ju duket paradoksale, por është e vërtetë se për Europën ka më shumë rëndësi gjuha shqipe sesa vetë shqiptarët" . Kështu që vetë ne si shqiptar dhe folës të gjuhës shqipe nuk duhet të lejojmë që nevoja dhe dëshira për t'u përfshirë në rrethet ndërkombëtare të na distancojë e të na bëjë indiferent ndaj gjuhës sonë shqipe. Kur themi "ndaj gjuhës shqipe", duhet të kemi parasysh një pjesë të madhe të gjithë pasurisë tonë kombëtare.

Një rol të rëndësishëm në këto ndryshime gjuhësore ka luajtur edhe niveli i lartë i emigrimit të popullsisë shqiptare nëpër botë. Për fat të keq, familjet shqiptare sot janë të shpërndara nëpër vende të ndryshme të botës. Dikush ka fëmijët për studime, dikush bashkëshortin duke sakrifikuar për një jetë më të mirë, dikush për t'u fshehur nga ata me të cilët është në gjak për shkak të hakmarrjes, e cila vazhdon të jetë ende e pranishme në shoqërinë tonë etj.

Janë të shumta rastet kur shqiptarët qëndrojnë për një kohë të gjatë larg Shqipërisë dhe, kur kthehen, e kanë të vështirë të flasin e të shkruajnë shqip, sepse kanë folur gjithnjë gjuhën e vendit ku kanë emigruar. Kjo dukuri ndodh më shpesh me fëmijët, të cilët i kanë prindërit e tyre shqiptar, por vetë ata nuk kanë lindur në Shqipëri. Këta fëmijë, duke qenë se janë të detyruar të mësojnë gjuhën e vendit ku jetojnë për shkak të arsimimit, e kanë të pamundur të flasin shqip kur kthehen te gjyshërit e tyre në Shqipëri, përderisa prindërit e tyre nuk kanë treguar kurrfarë vëmendjeje dhe përgjegjësie ndaj gjuhës shqipe.

Përgjegjësit kryesor për këtë janë vetëm prindërit, sepse nuk tregohen aspak të kujdesshëm që fëmijët e tyre të dinë të flasin shqip, duke harruar se në këtë mënyrë ata humbasin gjurmët e gjenezës së tyre familjare.

Nevoja dhe detyrimi për të ditur shumë gjuhë të huaja, si një nga kriteret kryesor për të fituar një vend punë sa më të mirë, ka bërë që sot edhe mënyra se si ne përshëndesim të ndryshojë. Shumë prej nesh sot e kanë më të thjeshtë të thonë "ciao" ose "bye" sesa "mirupafshim". Kjo tregon se nga fondi leksikor i shqipes po dalin shumë fjalë nga përdorimi.

Teorikisht krijimi i një kombësie është në dorën e shteteve përkatëse, po kur shteti është i pushtuar mund të ndodhë që gjuha e administratës të jetë e ndryshme nga ajo e popullsisë. Konkretisht, gjuha shqipe ka qenë dhe është e ndikuar nga turqishtja si pasojë e pushtimit osman. Pati shumë huazime, shqipja humbi shumë fjalë të moçme nga fondi i saj leksikor, por në thelb mbeti e pandryshuar.

Po të ecim sipas kësaj vije logjike, mund të themi në mënyrë të figurshme se ne sot jemi të vetëpushtuar përderisa lejojmë që ndikimet e gjuhëve të huaja të jenë kaq të mëdha sa të cenohet gjuha jonë. Vetë ne, duke përdorur masivisht dhe pa kriter fjalë të huaja, humbasim një pjesë të pasurisë tonë kombëtare, rritim distancën mes gjuhës, shoqërisë dhe kombësisë, distancë të cilën shumë vende mundohen ta zvogëlojnë. Vetë ne jemi shkaktarët e këtij ndryshimi gjuhësor dhe vetë ne e kemi në dorë ta përmbysim këtë situatë gjuhësore.

Natyrshëm arrijmë në përfundimin se ndryshimet që ka pësuar gjuha shqipe janë të formave të ndryshme dhe nga faktorë të ndryshëm.

E rëndësishme është të kuptojmë se, nëse gjithsecili prej nesh do të tregojë pak më tepër kujdes dhe vëmendje për mënyrën se si flet, atëherë çdo gjë është në rrugë të mbarë.