Shkëlqimi dhe rënia e shokut Kadare

Shkruan: Xhevat Bislimi

   Dita-ditës shkrimtari ynë i madh, Ismail Kadare, po bëhet “çështje” debatesh të nxehta midis atyre që janë “për” dhe atyre që janë “kundër”. Nismë e këtyre debateve është bërë vetë Kadareja me “politikat”, me shkrimet dhe me intervistat e tij të shpeshta për çështje të “nxehta” nga e kaluara dhe e tashmja shqiptare. Në këtë debat janë përfshirë njerëz pothuajse nga të gjitha shtresat e shoqërisë shqiptare.

Shkas për përfshirjen time në këtë debat u bë ardhja e Kadares në Shqipërinë Verilindore (Kosovë). Jam i ndërgjegjshëm se letërsia nuk është “zanati” im, prandaj edhe nuk do të merrem me shkrimtarin, “gjeniun e letrave shqipe”, por me njeriun dhe “politikanin” Kadare. Është shumë e qartë se Kadareja “si shkrimtar është gjeneral…” (Qosja), por për Kadaren njeri dhe “politikan” mendoj se ka çka të thuhet dhe duhet të thuhet pa frikë, se do t’ia hamë hakun. Në fund të fundit, kush, kur dhe ku e ka thënë se Ismail Kadare nuk është shkrimtar i njohur dhe i madh i letërsisë shqiptare? Ulurimat, thirrjet dhe përpjekjet e një grupimi njerëzish që ta « mbrojnë » Kadaren nga çdo kritikë dhe ta himnizojnë çdo fjalë, mendim, sjellje dhe angazhim të tij nuk e ndihmojnë demokratizimin dhe pluralizmin e ideve, mendimeve, nismave dhe politikave në botën tonë shqiptare, nuk e ndihmojnë as Kadaren të dal nga kjo gjendje… « Rasti Kadare », « ikjet masovike nga atdheu », « dosjet », « shamitë », « mjekrrat », minaret që po « kërcënojnë » qiellin, etj. janë dëshmi të mjaftueshme për të kuptuar se shoqëria shqiptare (Shqipëria Natyrale) po përpëlitet në një krizë të thellë (edhe) morale… Nuk po ndalem në shkaqet që quan në këtë krizë, por dua të themë se është nevojë e ngutshme të hapet debat i gjerë, i thellë dhe gjithpërfshirës (pa doreza) brendashqiptar. A është shoqëria jonë e zonja të përballet me një debat të këtillë ? A e kemi burrërinë, pjekurinë, guximin qytetar dhe intelektual, kulturën dhe qytetarinë e nevojshme që të zhvillojmë debat me argumente « për » dhe « kundër » për cilëndo çështje, që e mundon dhe intereson shoqërinë tonë shqiptare? Shkrimet, intervistat dhe angazhimi i Kadares dhe “sejmenëve” të tij nuk janë inkurajuese… Megjithatë, bota shqiptare, qoftë edhe me këtë shkallë të njohjes dhe përvetësimit të vlerave bashkëkohore të debatit dhe dialogut qytetërues duhet të « shpërthejë » pa humbur kohë. Përpjekjet për të vendosur monopolin mbi të vërtetën, mbi politikën, mbi të drejtën, mbi ideologjinë, mbi median dhe mbi mbarë shoqërinë janë shumëherë më të rrezikshme se debatet e nxehta, inatçore dhe të « egra » për çështje që herë-herë prekin substancën kombëtare…

Krejt ajo që ka ndodhur pas vitit 1990 në Shqipërinë Natyrale ka nevojë të hulumtohet, analizohet dhe trajtohet me gjakftoftësinë e studiuesit shkencor. Në këtë vorbull ngjarjesh duhet parë dhe analizuar edhe roli i Ismail Kadares. Përpjekjet dhe angazhimi i tij i përqëndruar për ta shpjeguar çdo fatkeqësi kombëtare ekskluzivisht me “regjimin komunist” dhe Enver Hoxhën edhe pas njëzetë vjetësh nuk është bindës dhe pa HILE. Nuk është bindës, sepse i njëjti njeri në një kohë kur ishte më i ri dhe më i kthjellët u angazhua me shkrime, fjalime, seminare dhe libra të na e mbushte mendjen se “arti borgjez, shkruante Kadare, përpiqet sot të krijojë një model të ri antiheroi, një autsajdër (ai që është jashtë), siç e kanë pagëzuar në Perëndim. Ky autsajdër, i cili mbush librat, skenat dhe filmat e botës borgjeze e revizioniste, mishëron ikjen nga bota jonë, dezertimin e turpshëm nga koha. Ai nuk është ndonjë shpikje e re; përkundrazi, rrënjët e tij duhet t’i kërkojmë thellë tek Bibla dhe Kurani, këto puse të pashtershme ideshë reaksionare”. Atëherë, a iku Kadare në vitin 1990 nga bota e tij? A ishte ky dezertim i tij nga koha? Është me hile, sepse Ismail Kadare, dikur ishte vetë protagonist i “diferencimeve” dhe “anatemimeve” të kolegëve të tij, që mendonin ndryshe. “Nuk është e rastit, thoë Kadare, që pseudoshkrimtari dhe armiku i partisë Fadil Paçrami i linte të mbushura pseudodramat e tij me hije dhe jo me njerëz. Nuk është e rastit që ai bashkë me Todi Lubonjën ishin kundërshtarë të tërbuar të karakterit kombëtar në artet tona. Në poezi, F. Paçrami urrente figurën e baballarëve, në skulpturë figurën e nënës, në prozë përbuzte plakat shamizeza. Ai tmerrohej nga figura e Skënderbeut më keq se një pasha turk. Pra, ai nuk duronte dot asgjë që kishte lidhje me themelet e popullit dhe të kombit. Nga kjo pikpamje ai të kujtonte ata pseudodijetarë të Ishullit të Laputëve, për të cilët Suifti tregon se kërkonin të shpiknin një metodë për të filluar ndërtimin e shtëpive nga çatia. Djathtizmi i T. Lubonjës e F. Paçramit, kozmopolitizmi, urrejtja për folklorin dhe antishqiptarizmi i tyre, treguan dhe një herë se lufta e klasave në terrenin e letërsisë dhe të arteve është e gjallë dhe do të jetë e tillë për një kohë shumë të gjatë. Si pjesë përbërëse e mekanizmit të revolucionit, realizmi socialist ka pasur, ka dhe do të ketë po ata armiq që ka revolucioni. Tërbimi i tyre, rrufetë që ata lëshojnë mbi të, nuk tregojnë gjë tjetër veçse fuqinë dhe rrezikshmërinë e tij për klasat sunduese. Akuzat për gjoja ngushtësinë e tij, për pamundësitë e tij, për rregullat kufizuese që i shkurtojnë jetë, koha i ka hedhur dhe do i hedhë poshtë njerën pas tjetrës. Realizmi socialist është art i së ardhmes. Asnjë art i gjertanishëm nuk mund të jetë i krahasueshëm me të për nga mundësitë, epiciteti, thellësia, dramaciteti dhe niveli i lartë ideoartistik. Këtë omnipotencë ja jep atij revolucioni komunist. Liria që zbërthen revolucioni është më e madhja liri që është parë ndonjë herë mbi këtë rruzull, sepse ajo është liri e milionave. Përpara kësaj lirie zbehen si qirinj, liritë e tjera të kënduara apo të pakënduara në odetet e poetëve. Realizmi socialist si pjellë e revolucionit gëzon po atë liri të revolucionit. Ai nuk u bindet kanoneve, rregullave dhe dogmave, siç pretendojnë armiqtë e tij të hapur, ose miqtë e tij të rremë. Ai u bindet vetëm ligjeve të revolucionit, i njeh dhe i respekton ato ligje, dhe pikërisht në këtë qëndron jo dobësia dhe jetëshkurtësia e tij, por përkundrazi forca dhe pavdeksia e tij. Nganjëherë vetë ne shkrimtarët dhe artistët e realizmit socialist, nuk i njohim, ose nuk i përdorim dot mundësitë e pakufishme të këtij arti ». I « njëjti » Kadare sot kërkon (këmbëngul) dhe angazhohet për hapjen dosjeve të kohës së “regjimit komunist” !! Ky pasues i gjatë dëshmon se Kadare atëherë ishte avokat i “specializuar” i regjimit,kurse prokuror i atyre që u dënuan nga regjimi!! Sot, Kadare na paraqitet në rolin e avokatit të të dënuarve nga regjimi, nga njëra anë, dhe prokuror i regjimit të perënduar, nga ana tjetër !! Cilin Kadare të besojmë? Ku qëndron hileja e këtij angazhimi të Kadares? Hileja është e madhe… Në kohën që Atdheu shtron detyra të ngutshme dhe të vështira për kombin, Kadare angazhohet ta ndezë dhe ta mbajë të ndezur zjarrin e ndasive, urrejtjes dhe sherreve brendashqiptare. Po të ishte ndryshe, ai dhe politika që ai përkrah do të kërkonte hapjen e dosjeve të bashkëpunëtorëve të Serbisë, Greqisë, Italisë, Rusisë, Francës, etj. në vend të hapjes së dosjeve të bashkëpunëtorëve të shtetit shqiptar… Apo nuk kishte dhe nuk ka me bollëk nga soji i tyre ?

Në funksion të këtij angazhimi ishte edhe ardhja e Kadares në Shqipërinë Verilindore (Kosovë). Kush ka “lexuar” me vëmendje vizitën e tij ka mundur të kuptojë se ai ishte i «shtyrë» ta bënte këtë vizitë... Kadare me një gurë (vizitë) vrau dy zogj. E para, duke i dhënë përkrahje « grupit negociator » dhe politikave të tij jo fortë shqiptare (e thënë butë), Kadare doli kundër vullnetit dhe përcaktimit të popullit shqiptar të kësaj krahine të Shqipërisë Natyrale për liri, dinjitet dhe të drejta kombëtare e demokratike. E dyta, duke sharë MAJËN e inteligjencies së kësaj krahine shqiptare dhe të kombit tonë, Rexhep Qosjen, duke sharë dhe mallkuar intelektualin (si dikur Lubonjën, Paçramin, etj.), që u vu hapur dhe me krenari në anën e kërkesave, vullnetit dhe Luftës Antipushtuese Çlirimtare të popullit të tij të pushtuar, Kadare shau ndjenjat liridashëse dhe arsimdashëse të popullit shqiptar. Kjo u përjetua (e tillë ishte) si sharje për të gjithë ata shqiptarë (kudo që jetuan), që menduan, folën, shkruajtën, u përpoqën dhe luftuan për çlirimin e tokave të pushtuara të Shqipërisë. Përulja e tij para varrit të kryepacifistit, që shpalli dhe u përpoqë ta mbillte filozofinë e qëndrimit duarlidhur dhe të kapitullimit pa kushte në trojet e pushtuara shqiptare, nga njëra anë, dhe sharja e Qosjes, nga ana tjetër, ishin mesazh i qartë kundërshqiptar i kohës sonë. Kjo porosi tingëllonte në veshin e shqiptarëve: « Qëndroni urtë e butë (« tigani zbrazët »), rresht për një pas filozofisë pacifiste kapitulluese të Rugovës dhe « grupit negociator”, larg e më larg nga filozofia, fryma dhe politika liridashëse e Adem Jasharit, Fehmi Lladrocit, Rexhep Qosjes, Adem Demaçit, etj. !! » Vënia e shenjës së barazimit midis « pushtimit komunist » të Shqipërisë Londineze dhe pushtimit sllav të tokave të Shqipërisë (nga fjalimi i tij në Mitrovicë) tregon qartë se shkrimtari ynë i madh është i « kapur »… Si nuk u kujtua t’i thoshte dy fjalë për qytetin e ndarë shqiptar, Mitrovicën, dhe rolin e Francës së tij në këtë « allishverish », që po mbanë peng paqen, sigurinë dhe stabilitetin e Kosovës dhe të rajonit ? Jo zoti Kadare. Dielli me shoshë nuk mbulohet… Ju u munduat me një nervozizëm dhe me një siklet të brendshëm (« ik e ik Mojzi, veç ndërgjegjjes sate prapa s’të ndjek kush… ») ta nxirrnit Qosjen të « shtyrë » dhe të « kapur », por nuk të besoi dhe as të beson njeri… Kadaren mbase e mbanë shpresa se është i mbrojtur nga çdo anë (si në të shkuarën), prandaj edhe mund të thotë, të shkruaj dhe të bëjë « politikë » pa kundërshtarë. Por, megjithë monopolin e vendosur në politikën shqiptare, në media dhe në segmente të tjera të botës shqiptare, Kadare duhet ta kuptojë se kanë ikur kohërat e monopolit absolut dhe të absolutizmit. Bota po bëhet gjithnjë e më e vogël, kurse interneti e ka bërë komunikimin të lehtë dhe të papengueshëm nga regjimet…

I hyra këtij debati jo për ta « zbardhur » Qosjen dhe « nxirë » Kadaren, sepse si njëri, si tjetri për mua janë dy figura shqiptare (jo shqiptar e kosovar). Nuk kam për qëllim as të « nxijë » Rugovën dhe « grupin negociator » apo të « zabrdhë » Komandantin Legjendar, Demaçin, etj.. Ngjyrën e zezë apo të bardhë e zgjodhi secili « me dëshirën » e tij… Shkrimet, librat, intervistat, të mira a të këqija, Kadareja i bëri vetë dhe nuk ka asnjë të drejtë të “ankohet”. Ja çfarë shkruante “gjeniu i letrave shqipe” për Gjergj Fishtën: “Cili ka qenë konservatori më i madh i letrave shqipe dhe jo vetëm i letrave, por i gjithë kulturës sonë? Përgjigja është e qartë për të gjithë: ky konservator ka qenë Gjergj Fishta. Fanatik i tërbuar, idealizues i çdo gjëje patriarkale, apologjet i fesë, i institucioneve mesjetare, hymnizues i primitivizmit, armik i egër i çdo përparimi – ky është portreti i këtij letrari prift. Mirëpo, nga ana tjetër po të bëjmë pyetje se cili ka qenë liberali më i madh i letërsisë sonë, përgjigja është po ajo: përsëri Gjergj Fishta. Filoitalian i papërmbajtshëm, agjent i Vatikanit, emisar i pushtimit fashist, partizan i shkombëtarizimit dhe i romanizimit të kulturës sonë. Pra, nga një anë kryekonservator fanatik, nga ana tjetër kryeliberal. Shovinist i tërbuar dhe njëkohësisht kozmopolit i tërbuar. Kur ishte fjala për idetë e reja shoqërore, përparimin, për revolucionin, ai ishte konservatori më fanatik. Kur ishte fjala për fatet e atdheut, për lirinë, për kufijtë ai ishte liberali më i madh… Kjo aleancë e shenjtë midis konservatorizmit dhe liberalizmit është plotësisht e shpjegueshme po ta shikojmë problemin nga pikpamja marksiste. Në fund të fundit qëllimi i të dy palëve, konservatore dhe liberale është një; kthimi në botën e përmbysur, rifitimi i “parajsës së humbur”. Ja pse do të përfundoja se ndihmën më të madhe Kadare (sot) mund t’ia jap Shqipërisë Natyrale, duke qëndruar larg “politikës” (në kafenenë e tij të preferuar në Paris) dhe duke u marrë me krijimtari letrare. Kjo, natyrisht, nëse nuk është i “kapur”…