FEJTON

SI E BËMË SHKRUMB TANKUN QË NGA AJRI PARA SYVE TË ENVER HOXHËS

Shkruan : Riza Lahu

Pilotët , në përgjithësi, aviatorët shqiptarë, e kanë festuar njëzet vjetorin e krijimit të aviacionit luftarak të atdheut tonë me një paradë ajrore spektakolare.

Në këtë paradë ka marrë pjesë edhe udhëheqja më e lartë e vëndit. Vetë Enver Hoxha do të deklaronte harenë e tij se kish fluturuar për herën e parë në jetën e tij me helicopter, por një aviator profesionist , Haki Jupasi, I ka kujtuar atij mes të gjithve se, fluturime të kësaj natyre përbënin shkelje që nuk duheshin përsëritur më.

Kulmi I haresë dhe entuziazmit në këtë shou të shqiponjave shqiptare të ajrit ka arritur kur, dy pilotë, Bilal Josa dhe Serafin Shegani, kanë bërë shkrumb që nga qielli para syve të të gjithve një tank që ndodhej disa metro larg Enver Hoxhës, Mehmet Sehut , Beqir Ballukut etj.

Kemi ftuar në bashkëbisedimin tonë njërin prej pilotëve që shkrumboi tankun, Bilal Josën – atëherë 31 vjecar - dhe komandantin e Rinasit në atë kohë, Haki Jupasin – atëherë 46 vjec

Jemi pra në vitin 1971

Bilal Josa 68 vjecar ndodhej në shtëpi megjithse dita qe e mrekullueshme. Kishte një problem te njëra këmbë. Ende i shëndritnin sytë dinakë; lexonte pa syze dhe veshët i kishte ende pipëz.

Ëngjëllushja, bashkëshortja e tij i sillej përqark si një re e lehtë dhe e pa fjalë, sic janë retë e bardha puplore.

Menjëherë  piloti i njohur në rininë e tij jo vetëm për mjeshtërinë e paparë të qitjeve me aeroplan, por edhe si një futbollist rrëmujaxhi, triblues si një djall dhe që të përplaste dikur mbatanë kur sulej për të  bërë gol, menjëherë nxitoi te një gjysëm litroshe raki. Ende ia kishte qejfi atë të shkretën…

Josa nuk kishte pikën e dëshirës të flisnim rreth temës për të cilën këmbëngulja unë. “ Kam bërë vetëm detyrën, sic e bën cdo njeri detyrën e tij. Përse duhet që kjo gjë, plotësimi i detyrës sime normale, të marrë dhenë në shtyp?”

O Bilal! Po ti na ke nderuar të gjithë aviatorëve duke djegur tankun para Enver Hoxhës. Ka qënë një ngjarje spektakolare për historinë e aviacionit tonë luftarak Hajt, pra, na thuaj disa hollësi.

Po …Pse të flas unë xhanëm? Rinasi ka patur pilotë të mrekullueshëm të tjerë.

Si the? Më ke zgjedhur pikërisht mua? Po detyrën kam bërë, mor jahu. Po , shiko të shkruash , për shëmbëll, për Mahmut Hysën, që ka marrë pjesë në dy kapje objektesh ajore reale dhe i ka detyruar të ulen në Shqipëri; për Gëzdar Veipin, që është ngritur me rrobe banjoje qënga krevati dhe është sulur për një kapje spektakolare. Ka qënë edhe Koco Biku në atë kapje. Për Bajzait Jahon, pastë rahmet, që ka future dy rraketa të drejtuara në turbinën e një MIGu në Rusi gjatë një loje ndërkombëtare. Për Haki Jupasin që ishte mjeshtër i pilotimit të ndërlikuar në lartësi të ulët. Për Vasil Kromidhën që është i vetmi në Shqipëri që ka qëlluar këtu me rraketa të drejtuara PM– ka qëlluar gjatë një loje në kënetën e Durrësit. Për Cobo Skënderin, pilot i klasit të parë , dhe ky, por që ka shkruar edhe shumë libra – ja, para ca ditëve fola në telefon me të. Për të madhin Anastas Ngjela, një pilot elegant dhe trim që ka marrë pjesë edhe ai, me Mahmutin, në një kapje reale objekti ajror. Për Bilal Sinën që 23 vjecar ka ulur reaktivin në aerodrome me motor të fikur në lartësinë 6000 metro. Për Hasip Budon që e ka ulur aeroplanin pa rrotën e hundës që ka qënë një gjë e paparashikuar nga instruksionet. Për Serafin Sheganin…Nuk kam qënë vetëm unë kur është djegur tanku; kam qënë pikërisht me Serafinin, madje, ai ka qënë komandant i çiftit tonë. Për Lulo Musain…hajde, ore, ta pimë nje gotë raki, shyqyr që më gjete …merre, merre një mandarinë…kafen, me sheqer? Ëngjellushe, shpejt! Hajt, se rakinë e mbush unë! Shpejt! ( Zëri i tij drejtuar së shoqes është i rreptë por, sapo ajo kthen kokën, ai i qesh menjëherë. E shoqja ia ka mësuar huqet piratit të dikurshëm të ajrit) Rrijmë ndonjë herë tjetër…Ehuuu, ka ikur ajo kohë…

Si the ti, ishit të dy me Serafinin kur qëlluat tankun? Me top apo me rraketa e qëlluat? Sa qe lartësia?

Me nga katër raketa të padrejtuara, me MIG 19…Po lëre, dreqin, mos mbaj shënim!…Aaashtuuu…Ne kemi qënë një grup prej 15 vetash…Kemi bërë dy vjet në Borisoglebsk e një vit në Krasnodar . Ishim Nestor Dhaskali, Lili Lacka, Skënder Kanina, Vasil Kromidha, Luan Sina, Astrit Mersini, pastë rahmet, Iliaz Kelo, Pandeli Buci…Iliazi u dashurua me një ruse, me Valian, por, nga ajo, e pësoi kur u prishëm me rusët; e pësoi me burg i shkreti. Edhe Pandi Bucin e hoqën kur u kthyem…  C’ka, po mban shënim? Po lëre stilolapsin atje…Hajt gëzuar!

( E shoqja: “ Po , lëre, ore të shkruaj, ka punë e tij )

Pusho ti! Kafet! ( Dhe më mbyll syrin duke qeshur, sapo e shoqja e shikon vetullmvrejtur) Merr edhe një portokall, se shkon me rakinë! Po , qëroje de! Ja, ta qëroj unë! Shyqyr që me erdhe!...Lëri fletët atje! Aaaashtuuuu.

O Bilal… Po , a pate emocion kur do të qëlloje tankun? Do ta qëllonit me goditjen e parë. Po t’ju shkonte huq? Po ,më turp a kishte? Para syve të Enver Hoxhës?

Mos ma përmënd Enverin…

Pse, nuk e ke dashur Enverin atëherë?

Po jo, mër. Enverin e kemi dashur të gjith atëherë…Dakord, por unë asqë e kisha mendjen se kush ishte në tribunë a mbatanë tribunës. E ku ka kohë të mendosh për gjëra të tjera në asi rastesh, mër jahu? Ne erdhëm ulët – ulët, duke imituar fluturimin e një “gjuetie të lirë” me shmangie maksimale të artilerisë kundërajrore të “armikut” duke shfrytëzuar luginat e terrenin që asqë bëhej falë që e dinim symbyllur, si i thonë . Sapo pikasëm tankun “armik” -  sigurisht që ne e dinim ku qe, por flas në kuadrin e stërvitjes – një t’ia vërvitur rraketat dhe një t’u kthyer mbrapsht me kthesë luftarake me tër shpejtësinë. Pra, qëllo e digj si rrufeja e zhduku si era, sic thonim në atë kohë… Po lëre dreqin e penës !

A të takoi Enveri më vonë?

Më takoi, mër, më takoi. I dhashë dorën dhe ika. Po detyrën bëra, mër jahu.

Më thuaj të drjetën, Ëngjëllushja, a u krenua për çfarë bëre atë ditë?

( E shoqja) Qyqja, po unë sot po e marr vesh. Po pse nuk më ke treguar , O Bilal?

Hajt na bëj drekën ti! ( më mbyll synë dhe qesh)...Shyqyr që më erdhe…Se mos shkruan gjë në gazetë, se më mbetet hatri, ë?  Jo për gjë, po detyrën kam bërë, mër jahu. Pse, të gjith ata që bëjnë detyrën e vet duhet të dalin nëpër gazeta?

JA SE C’TREGON PROTOGONISTI TJETËR I ASAJ DITE

Komandant Hakiu, ti ke qënë udhheqës fluturimi atë ditë që dogjët tankun? Da të shkruaj për Bilal Josën.

Shumë, shumë mirë të shkruhet për Bilal Josën. Ai ka qënë një qitës i mrekullueshëm. Qëllonte në kundërshtim me rregullat. Vinte me kënd shumë të voglë dhe gjithmonë sa më ulët. I lëshonte predhat që larg . Kishte një profil të vetin. Bilal Josa ka qënë një djalë kokëlulur, si  i mbylur në vetvete, i pranonte pa mëdyshje gabimet e veta , ishte shumë i ndërshëm dhe linte kokën për shokët. Një tiranas i vërtetë. E…Unë nuk kam qënë udhëheqës fluturimi atë ditë. Ka qënë zëvëndësi im, i ndjeri Mahmut Hysa. Mua më kishin ngarkuar komanda eprore të shoqëroja Enver Hoxhën, që erdhi me helicopter . Ishte alament parade ajrore që do të bëhej me rastin e 20 vjetorit.

Me sa di, ti i ke bërë një vërejtje Enver Hoxhës atë ditë. Kështu?

Po. Pas paradës, kur u shtruam për banket , dhe mua më mbante gjithmonë në krah, ai tha se , ishte hera e parë që fluturonte me helicopter dhe, kësisoj, tanimë që e mësova edhe rrugën e ajrit, do t’u vi më shpesh. Unë atëherë I thashë: “ Shoku Enver. Ne nab ëhet shumë qejfi të na vini e të na shikoni, por pilotët nuk u urojnë të na vini me helicopter. Helikopterët i kemi me një motor dhe, për personalitete si ju, kjo gjë nuk duhet lejuar më”

Cfar parashikonte programi i paradës ajrore?

Parakalimin e të gjithë tipave të aeroplanëve. Parade nisi me kalimin me flamuj aeroplanët e shkollës së viacionit, me të cilët fluturonin studentët e vitit të parë.

Pastaj , tipat e tjerë me radhë, përfshirë edhe hedhjet e desantëve e spërkatjen me AN 2, helikopterët, si dhe e gjit seria e MIG ëve, duke bërë pilotazh nga ai i nivelit mesatar e deri nga ai më i ndërlikuari. Një lloj fluturimi që e aplikoja shpeherë unë, e realizoi piloti Bardhosh Hasani. Ai nisi pilotimin  qënga lartësia 3500 metro duke rënë përmbys e duke humbur për pak sekonda tremijë e ca metro e duke u ngritur vërtik sërish. Pra , Bardhoshi bëri pilotazh vërtikal në lartësi të ulët. Luftimi ajror përmbi Rinas – të ftuarit, Enver Hoxha, Mehmet Shehu, Beqir Balluku e të tjerët, rrinin në tribunë, që ishte ballkoni i hotelit të beqarëve. Demonstrimet bëheshin disa metro larg, mbi aerodrome apo brezin e tij jeshil. Luftimi ajror atë ditë është demonstruar nga pilotët Hazbi Seriani dhe Qiriako Dhima. Për të hedhur në erë tankun, caktuam dy qitës nga më të mirët e regjimentit, Serafin Sheganin dhe Bilal Josën.

Kur erdhën “të mëdhejt” e u ulën, cfar bëre tij?

Cfar bëra? Ishte rreshtuar i tërë regjimenti, por Enver Hoxha nuk më lejoj ta përfundoja ceremoninë, por më mori pranë dhe unë dhashë komandën “qetësohu!”. Atëherë, ai, me mua për krahu, vazhdoi të ecte, ndërsa pas na vinin Mehmet Shehu me të tjerë persnalitete të kohës, si Beqir Balluku, Halim Ramohito etj. Pas pak, si zumë vënd te tribuna provizore, nisën përgatitjet e rrufehsme për paradën. Mirëpo….

Ndonjë tersllëk?

Cfar tersllëku se. I tmerrshëm. Nga nxitimi, ZIS I i APA së na zuri nën vete duke kaluar me rrota përsipri një tekniku. Ai tekniku ishte një djalë gjith shëndet dhe shumë i fortë…Eh, si nuk më kujtohet emri, tani… I kaloi makina 4 tonëshe përsipër dhe ai , megjithatë, atë natë ka mundur edhe të flasë në spital. Shpëtoi si kokrra e mollës e nuk i ndodhi gjë. Sigurisht që Enveri nuk  e mori vesh kurr se me cfar stresi I tmerrshm na ndodhi në  fillimin i paradës.

Kishe emocion kur prisnje të vinin gjuajtësit që do të asgjësonin tankun? Po sikur të dështonin në sulmin  e parë? E tër ërgjegjësia e menjëherëshme, tër turpi, dotë binte sëpari mbi ty. Kur ishe mu në mes të njerëzve më të shquar të vëndit në atë kohë?

Sigurisht që kisha, por jo aq e aq shumë sa thua ti. Unë kisha bindje absolute te dy shokët e mi. ata, jo vetëm që ishin qitësh shumë të mirë, por ishin dhe pilotë shumë të qetë dhe të përëndruar.

Si ndodhi pastaj?

Që të dy ata erdhën në lartësi shumë të ulët, dhe ne po ndiqnim me sy ecjen e tyre të shpejtë dhe tankun që rrinte para syve tanë. Erdhi cast dhe të dy djemtë lëshuan rraketat papushim. Cdo gjë u bë tym pora nesh. Kur tymi u davarit, nuk ndodhej gjëkundi, as tanku , as të dy pilotët që tani ishin duke u kthyer me furi prej nga erdhën. Tanku qe bërë zhar.

Sigurisht që u mblodhët pas paradës?

U bë një takim dhe u shtrua banketi. Ndërkohë, Enveri më kërkoi të takonte “atë pilotin që dogji tankun” . Me zi e gjetëm Bilalin që, se ku ishte strukur se i vinte turp nga lëvdatat.

Të vjen keq që sot Shqipëria nuk ka as edhe një aerplan gjuajtës? Që ka deklaruar heqjen e tyre nga armatimi i ushtrisë?

Atëherë një pilot i thjeshtë gjujatës bënte 70 – 90 orë fluturimi në vit dhe ne ishim profesionalisht aspak më poshtë nga kolegët e kundërshtarët tanë të mundëshëm grekë, serbë, italianë ; madje edhe rusë e amerikanë. Ne ishim të përgatiur më së miri që, si forcë e armatosur ajrore, t’I dilnim zot vëndit tonë në cfardo situate. Kurse sot…( qesh hidhur)

Pse po qeshë, komandant Hakiu ? ( Sot vazhdon të jetë një burrë i mbajtur, inteligjent, që pi nga një kafe rregullisht në Shtëpinë e oficerëve dhe që nuk ka dëshirë të flasë për lavdinë e dikurëshme të aaviacionit ; është plot 81 vjec)

Po më kujtohet një thënie që përmënd parioti im nga Kolonja, Fan Noli: “ Ec t’i biem, o Gjolekë  - Prit, o lab, se s’ke fishekë”.