DREJTIMET E REFORMIMIT TË SISTEMIT TË ZGJEDHJEVE NË KOSOVË

Shkruan: Mr. Sabri Kiçmari

Pikëpamjet rreth sistemit të ardhshëm zgjedhor në Kosovë janë drejtuar në dy sisteme: në sistemin proporcionalë me lista të hapura dhe në sistemin e kombinuar. Edhe partitë politike, aktorët ndërkombëtar dhe sidomos studiuesit e kanë gjykuar si nevojë imediate të demokratizimit të sistemit zgjedhor në Kosovë hapjen e më shumë e mundësive për zgjedhje të deputetëve, që nuk janë ekskluzivisht të lidhur me udhëheqjen e partisë së tyre, por e ndjejnë veten të përgjegjshëm edhe para zgjedhësve të njësisë së tyre zgjedhore. Pra shihet si interes imediat që të zvogëlohet distanca e deputetit me zgjedhësin, të krijohet mundësia për të komunikuar me të drejtpërdrejtë dhe për t‘u njohur me nevojat dhe mundësitë e qytetarëve dhe për t’i përfaqësuar në mënyrë të denjë ato. Kështu do të hapet mundësi më e madhe përfaqësimi dhe përgjegjshmërie dhe do të zvogëloheshin deficitet demokratike të përfaqësimit. Ky diskurs i ri i të menduarit është shenjë e mirë për të ardhmen e demokracisë në Kosovë.

Të menduarit për korrigjim të sistemit zgjedhor nuk duhet kuptuar assesi si tentim për të zhvleftësuar rolin e partive politike në skenën politike kosovare dhe për të vënë në plan të parë individët. Prezenca dhe veprimi i partive, si bartëse të pikëpamjeve, qëllimeve dhe interesave të caktuara politike, është e domosdoshme për sistemin e lirisë dhe demokracisë. Por partitë politike kanë nevojë për t‘u demokratizuar dhe për t‘u bërë më të përgjegjshme në raport me qytetarin. Kjo gjë do të arrihej përmes korrigjimit të sistemit zgjedhor duke i hapur listat.

Është e njohur se sistemi zgjedhor paraqet mënyrën sipas të cilës qytetarët zgjedhin partinë ose kandidatin e tyre të preferuar përmes dhënies së votës, përmes së cilës bartet mandati i përfaqësimit politik. Në praktikën politike bashkëkohore ekzistojnë dy tipe themelore të sistemit zgjedhor: sistemi i shumicës (ose mazhoritar) dhe sistemi proporcional. Disa shtete preferojnë një variant të kombinuar të këtyre dy sistemeve.

Diskutimi parimor për përparësitë dhe të metat në mes të këtyre dy sistemeve në teorinë politike zgjatë që nga shekulli 19. Për të fituar një pasqyrë neutrale të vlerësimit do të paraqesim këtu fillimisht përparësitë dhe të metat e këtyre dy sistemeve themelore, në bazë të të cilave mund të arrihet në një përfundim përmbajtësor se cilat elemente janë më të domosdoshme për jetën politike, shoqërore dhe institucionale në Kosovë.

1. Përparësitë dhe të metat e sistemit të shumicës (mazhoritar)

Përparësitë e sistemit të shumicës mund të përmblidhen me sa vijon:

- Sistemi i shumicës favorizon sistemin dypartiak, përmes të cilit, në të shumtën e rasteve, mund të arrihet një raport i qartë shumice në parlament;

- Përmes këtij sistemi bëhet mbrojtja nga copëtimi i madh partiak i parlamentit;

- Njësitë zgjedhore janë të vogla dhe kandidati ka kontakt të drejtpërdrejtë me zgjedhësit e tij, gjë që mundëson zgjedhjen e kandidatëve popullor;

- Krijohet një qeveri stabile dhe e aftë për të funksionuar si dhe një opozitë e fortë (Shembull: SHBA dhe Britania e Madhe)

- Nxitet maturia politike dhe shmanget ekstremizmi, pasiqë partitë e mëdha politike luftojnë për të fituar zgjedhësit e matur të mesit;

- bashkohen në dy parti një pjesë e madhe e elektoratit, sidomos në vendet me ndarje të thella etnike apo rajonale;

- Votuesit në mënyrë të drejtpërdrejtë e përcaktojnë vendimin mbi udhëheqjen e ardhshme të qeverisë;

- Ky sistem konsiderohet i bazuar më shumë në stabilitet qeverisës dhe më pak në drejtësi;

- Konsiderohet si sistem mjaft i thjesht për tu zbatuar dhe kuptuar.

Të metat e sistemit të shumicës:

- Vie deri te humbja e shumë votave - pasi që në secilën njësi zgjedhore fiton vetëm njëri kandidat, kurse të gjithë kandidatët e tjerë përjashtohen;

Shembull:
Nga 10 000 votues në një njësi zgjedhore mund të jetë ky rezultat:
- Kandidati i Partisë X: 4 500 vota

- Kandidati i Partisë Y 4 000 vota

- Kandidati i Partisë Z 1 500 vota

Sipas sistemit të shumicës Kandidati X fiton mandatin, kurse dy të tjerët bien, ani që ata së bashku në fakt përbëjnë 55 % të votave.

- Sistemi i shumicës mund të sjell padrejtësi - Përfaqësimi në parlament mund të mos i përgjigjet gjithmonë vullnetit real të shumicës së zgjedhësve. Sipas këtij sistemi ka pasur raste kur një parti ka siguruar shumicën e përgjithshme në zgjedhje, por për shkak të ndarjeve nëpër njësi zgjedhore e humbë shumicën. Shembull: Zgjedhjet presidenciale në SHBA në vitin 2000 – AL Gore kishte rreth 100 000 vota më shumë se Presidenti Bush;

- Një parti, e cila në asnjë njësi zgjedhore nuk mund të fitojë shumicën, por ka përkrahje solide politike do të mund të mbetej jashtë parlamentit, edhe nëse përkrahja për të në nivel vendi mund të arrijë shkallën deri në 10 %. Shembull: AAK dhe ORA sipas këtij sistemi lehtë do të mund të mbeteshin jashtë parlamentit, kurse për partitë e tjera më të vogla as që mund të diskutohet.

- Përjashton mundësin e përfaqësimit të minoriteteve;

- Përjashtohet përfaqësimi i grave apo edhe të rinjve;

- Mund të nxitet klanizimi dhe rajonalizimi psh. Partitë që nuk mund të renditen në vendin e parë dhe të dytë në nivel vendi, do të synonin përqendrimin e punës së tyre në rajone të caktuara (psh. AAK në rajonin e Dukagjinit).

2. Përparësitë dhe të metat e sistemit proporcional

Sistemi proporcional ka këto përparësi:

- Shpërndarja e vendeve në parlament paraqet raportin e rezultateve në zgjedhje, duke shmangur mangësitë dhe anomalitë e sistemit mazhoritar;

- Nuk shkojnë huq votat - Mund të reprezentohen të gjitha grupet dhe interesat politike në parlament në raport me forcën e tyre brenda zgjedhësve; (partitë e vogla politike, partitë që përfaqësojnë minoritetet, që mbrojnë interesat e grave, të rinjve etj.)

- Partitë mund të dërgojnë në parlament pa problem ekspertët e tyre;

- Nuk është e mundur që përmes përcaktimit të njësisë zgjedhore të ndikohet në rezultatin e zgjedhjeve;

- Mënjanohet qeverisja e vetëm një partie dhe kështu evitohet më lehtë mundësia për keqpërdorim të pushtetit;

- Ky sistem konsiderohet sistemi i bazuar më shumë në drejtësi se sa në stabilitet qeverisës.

- Krijimi dhe forcimi i lokalizmave në kuptimin partiak është më i vogël pasi që partitë zakonisht orientohen në nivel kombëtarë.

Të metat e sistemit proporcional:

- Rreziku i ndarjes së Parlamentit në grupe të shumta dhe të vogla parlamentare është evident;

- krijimi i Qeverisë është i vështirë, meqë është i domosdoshëm krijimi i koalicioneve në mes të partive që shpesh kanë programe partiake të ndryshme;

- Qeveritë mund të jenë në rrafshin tendencial jostabile, meqë janë pasojë e koalicioneve;

- Një parti e vogël përmes koalicionit fiton në fuqi qeverisëse shumë më shumë se sa i japin zgjedhësit peshë (Shembull AAK), si pasojë e kalkulimit të interesave të partnerëve në koalicion;

- Partitë e vogla mund të ndikojnë në ndryshimin e shumicës dhe të vështirësojnë kështu punën në Qeveri dhe Parlament;

- Zgjedhësi nuk mund të vendosë më kush (përkatësisht cili partner koalicioni) do të qeverisë;
- Mungon kontakti personal në mes të zgjedhësit dhe kandidatit ose të zgjedhurit;

- Shumë kandidatë të listave të partisë nuk i janë të njohur zgjedhësit;

- Zgjedhësi nuk ka ndikim të drejtpërdrejtë mbi kandidatët, të cilët futen në parlament, pasi që listat përpilohen nga partia.

- Rriten mundësit e përfaqësimit të partive ekstremiste.

3. Stabilitet apo Drejtësi

Shoqëria kosovare e ka tejkaluar me mjaft vështirësi ndërrimin nga sistemi politik njëpartiak i Lidhjes Komuniste të Kosovës në atë shumëpartiak. Edhe pse formalisht LKK ka pushuar së ekzistuari shpejt dhe në mënyrë euforike, në kuadrin e një distancimi gjithëpopullor nga politika e saj diskriminuese, gjurmët e saj janë vërejtur edhe për një decenie të tërë më pas jo vetëm në sjelljen politike të liderëve, por edhe në votën e elektoratit, me ç‘rast lideri i LDK dhe partia e tij fitonin vazhdimisht mbi 90 % të votave si në sistemet njëpartiake. Vetëm pas luftës dhe pas ristrukturimit të skenës partiake në Kosovë, ka ardhur deri te krijimi i një sistemi të qëndrueshëm shumëpartiak. Por këtij sistemi i mungon ende profilizimi dhe përcaktimi i qartë i interesave të partive politike.

Siç mund të shihet, nga krahasimi i sistemit të shumicës dhe atij proporcional, mund të konstatohet lehtë se nga një procedurë ose sistem zgjedhor mund të vij deri te rezultate, të cilat matematikisht janë korrekte, por të cilat mund të mos e pasqyrojnë në mënyrë të drejtë vullnetin e qytetarëve. Në analizën e raporteve politike dhe shoqërore me qëllim të krijimit të një sistemi stabil dhe të drejtë zgjedhor shtrohen pashmangshëm përgjigje në pyetjen: A është më i nevojshëm, për rrethanat aktuale politike dhe shoqërore në Kosovë, stabiliteti qeverisës, apo përfaqësimi demokratik i grupeve më të vogla politike dhe etnike?

Në përgjigje të kësaj pyetjeje mund të konstatohet në rrafshin analitik se për rrethanat në Kosovë një sistem i pastër i shumicës mund të krijojë stabilitet qeverisës dhe raport të ndërsjellë afrie në mes të të zgjedhurit dhe zgjedhësit. Duke qenë e njohur se mungesa e stabilitetit qeverisës e ka karakterizuar ekzekutivin e vendit që nga zgjedhjet e fundit të nivelit qendror, kurse në anën tjetër e drejta komunikuese në mes të të zgjedhurit dhe zgjedhësit lënë shumë për të dëshiruar, edhe për arsyen e thjeshtë se të zgjedhurit më shumë i janë mirënjohës për futjen në listë udhëheqjes së partisë, se sa qytetarit votues, logjika politike do të na sillte në përfundimin se nevoja për forcim të këtyre dimensioneve shoqërore e qeverisëse shtron si domosdoshmëri përforcimin e elementeve të një sistemi shumice (mazhoritare) në sistemin zgjedhor të Kosovës. Por, një sistem i pastër i shumicës as që mund të merret me mend aktualisht, jo për faktin se ai do të shkaktonte humbje të madhe votash, por për faktin se partitë e vogla parlamentare (sidomos AAK dhe ORA) nuk do të pajtoheshin në asnjë mënyrë, meqë atyre do t’ju rrezikohej seriozisht hyrja në Parlament dhe, në mënyrë të veçantë, për faktin se aktorët ndërkombëtar nuk do të pranonin në asnjë mënyrë rrezikimin e vendeve të deputetëve të minoriteteve (qoftë edhe minimale!) të fituara përmes votës së qytetarit. Mbetja e vendeve të minoriteteve në parlament vetëm në kuadrin e garancive pozitive, që do të përcaktohen në pakon e presidentit Ahtisari, në kuadrin e marrëveshjes për statusin e Kosovës, vështirë se do akceptohej lehtë nga aktorët ndërkombëtar, pjesëmarrës në procesin politik në Kosovë.

Në anën tjetër një sistem i pastër proporcional, përkundër faktit se është më i drejtë, më përfaqësues dhe më gjithëpërfshirës, mund të sjell deri te një konstruksion i tillë qeverisjeje, i cili është më shumë produkt i një kalkulimi të interesave të ngushta të partnerëve të koalicionit, se sa rezultat i angazhimit të subjekteve politike për të realizuar programet e tyre qeverisëse. Psh. AAK me vetëm nëntë mandate të fituara në Parlament ka arritur të sigurojë drejtimin e linjave të qeverisjes së vendit. Në rrafshin legal ky konstruksion qeverisjeje është i lejueshëm, por në rrafshin e legjitimitetit demokratik deficitet janë të konsiderueshme.

4. Dy variante të mundshme

Varianti, që me gjasë do të jetë më afër preferencës së aktorëve ndërkombëtar në Kosovë dhe që i konvenon shumicës së partive politike është sistemi proporcional me lista të hapura. Sipas këtij sistemi partitë do të fitojnë vendet e tyre në Parlament konform vullnetit të qytetarëve. Madje preferohet krijimi i disa zonave zgjedhore dhe përcaktimi i kuadrit përfaqësues nëpër zona konform numrit të votuesve. Nuk është e sigurt nëse do të vendoset një prag i ri, apo do të mbetet fitimi i së paku 1 % të votave për të fituar të drejtën e përfaqësimit në parlament. Sipas këtij sistemi:

- zgjedhësi do të përcaktohet për partinë dhe kandidatin e preferuar;

- renditja e kandidatit në listën e partisë do të bëhet konform rezultatit të zgjedhjeve për kandidatët.

Mangësitë e këtij sistemi janë evidente:

- së pari, jashtë parlamentit do të mbeten ekspertët, të cilët nuk i janë të njohur opinionit publik si aktivistët politikë të partive, përkundër kualiteteve të tyre politike, shkencore dhe shoqërore;

- së dyti, zgjedhësi do të ndeshet me një listë të madhe emrash, gjë që për te do të shkaktojë një vështirësi serioze në përcaktimin e emrave që do të votonte;

- do të zgjatet koha e aktit të votimit, gjë që për pasojë do të ketë tollovinë në vendvotime dhe shmangien nga pjesëmarrja në votim.

Përpos sistemit proporcional me lista të hapura, një pjesë e ekspertëve preferon edhe sistemin e kombinuar zgjedhor. Sipas këtij sistemi:

• do të krijoheshin pesëdhjetë njësi të vogla zgjedhore;

• gjysma e mandateve (pesëdhjetë vende) do të ndaheshin sipas sistemit proporcional me lista të mbyllura (si deri më tash), në bazë të përqindjes së fituar nga partia përkatëse (duke respektuar barazinë gjinore);

• gjysma tjetër e mandateve (pesëdhjetë vende) do të ndaheshin sipas sistemit të shumicës (mazhoritar) për kandidatët e partive ose kandidatët e pavarur, të cilët do të fitonin shumicën e thjeshtë të votave në njësinë përkatëse zgjedhore;

• Zgjedhësi do të kishte dy vota: një për partinë dhe tjetrën për kandidatin e preferuar në zonën e tij zgjedhore.

Ky sistem zgjedhor nuk do të ishte fare i komplikuar. Në këtë mënyrë do të respektohej e drejta e qytetarit për të qenë sa më afër deputetit të zgjedhur nga ai dhe e drejta e partive për të përcaktuar kuadrin kryesor, që do ta përfaqësonte atë në parlament. Pra do të krijohej një lloj drejtpeshimi në përfaqësimin e platformës politike të partisë dhe vullnetit të qytetarëve. Gjasat e aprovimit të një sistemi të tillë janë minimale nga aktorët ndërkombëtar, të cilët preferojnë zgjerimin e hapësirave për minoritetet dhe grupet e vogla politike.

(Autori është Drejtor Ekzekutiv i Institutit Kosovar për Demokraci – IKD)