Ç A M Ë R I A 

Shkruan: Isuf B.Bajrami

Çamëria e sotme është Thesprotia e lashtë ilire, është shtrirja anësore e jugut të thellë shqiptar prej Sarandës e deri në Prevezë. Ajo përbën grupin e katërt të krahinave etnografike që formojnë Toskërinë.

Në këtë krahinë thjeshtë shqiptare përveç mbi 250 fshatarave çame, përfshihen edhe këto qytete: Konispoli, Filati, Gumenica, Margallaci, Paramithia, Pargga, Preveza, Filipja dha dhe Arta.

Para vendosjes së kufijve më 1913, kryeqendër e Çamërisë ishte qytet historik i Janinës.Janina e Ali Pashë Tepelenës, qyteti i 17 xhamive shqiptare, të cilat qeveria greke mbasi e pushtoi Janinën e Çamërinë me trevat tjera shqiptare, të cilat gjinden në Jug të Epirit, bëri greqizimin e saj, duke shkatërruar xhamit e duke shpërngulur me dhunë popullsinë çame.

Përveç qyteteve dhe fshatrave çame që përmendëm, Vilajeti i Janinës përfshinte edhe qytetet tjera si Meçovën, Grebenën, Delvinaçin dhe Konicën.. Më në veri janë qytetet tjera si Kosturi,Folomina, Serfixheja. Në juglindje të Çamërisë e në jug të Janinës shtrihet tjetra krahinë e madhe shqiptare e pushtuar nga Greqia më 1913. Thesalia me qytetet kryesore Trihallën e Larisën emra shqip që dalin nga: “tri hallat” dhe nga vendi “ i dhive lara”.

Për prejardhjen e emrit Çamëri gjer më sot trajtesat më të hershme u takojnë studjuesve të huaj të shekullit të kaluar ,si psh. : M. Leake, Poucqueville, etj.

Vëmendja është drejtuar nga toponimia, që ka natyrë konservative dhe ruhet realitivisht gjatë, kur ka zhvendosje popullsish. Është parë një lidhje e ngushtë e emrit Çamëri me emrin e lumit që e përshkon atë,Thjamisi antik. Thjami është i identifikuar me Kalamajin,lumin që shkon pran shkallës së Filatit (Shkalla e Zarjanit).

Me sa dimë, askush tjetër gjer më sot nuk është përpjekur të shpjegojë burimin e dy emërimeve të lumit në lashtësi dhe sot.

Çabej ka vërejtur se vazhdimësia e dy termave Thiami-s- çam-i,shpjegohet me ligjësitë fonetike të shqipes.

Në të mirë të kësaj teze, studjuesi shqiptar F.M.Rrapaj sjellë para studjuesve dhe një fjalë të çamërishtës, e cila mbështet autoktonin e emrit Thiam-is.Burimi duhet të jetë emri i thjamë, i përdorur me kuptimin:gjë e papritur, çudi, fatkeqësi, e afërt me ,,thagmë,, ,diçka e mirë a e keqe që të çuditë shumë, pasi bëhet ndryshe nga ajo që është e zakonshme të tjera: çudit, mrekulli. Me qenë se vërtetohet se kjo fjalë nuk ka burim grek, sipas Çabejt fakti provon edhe një herë autoktoninë e shqiptarëve në vendbanimet e tyre.

Përpjekjet për të dëshmuar këtë vazhdimësi duke u mbështetur në evolucionin fonetik të toponimit (emrat të vendeve) të lashtë ilire,që kanë arritur deri në ditët tona, nisin qysh në gjysmën e parë të shekullit të XIX-të kur sunduesi anglez U.M.Lik në toponimin shqip Çam(-ëri) e në etonomin çam gjeti formën e lashtë epirote Thyamis,që kishte evoluar në bazë të ligjeve fonetike të shqipes.

Vlen të përmendet se në vitin 1877 në Gjermani del studimi i parë antropologjik për shqiptarët e, me të bashkë, nis dhe antropologjia e shqiptarëve.Dhe përsëri udhërrëfyes në këtë degë të albanologjisë do të jetë një figurë e shquar e shkencës së shekullit të XIX-të, patologu dhe antropologu Rudolf Virhov 1821-1902, i mirënjohur si “themelues i patologjisë qelizore” ;Punimi i tij “Mbi krainologjinë e ilirëve” u botua në Berlin. E rëndësishme është të theksohet se antropologu i shquar identifikon shqiptarët ( kafkat e të cilëve ai i ka studjuar) me ilirët dhe konkluzionet e studimeve të tij ai i shfrytëzon si argumente kundër synimeve antishqiptare të fuqive imperialiste të kohës.

Nga fundi i shekullit të XIX-të, Helbigu zbuloi se emrat e njerëzve që hasen në mbishkrimet mesape në shumë raste janë thuajse të njëjta me antroponimet ilire të bregdetit lindor të Adriatikut.

Ky fakt i zbuluar nga Helbigu, i kombinuar me të dhënat e burimeve të lashta rreth një mërgimi të mëparshëm të banorëve të Epirit dhe Ilirisë në Italinë Jugore,e shpuri shumicën e studjuesve në përfundimin se mesapët, një fis jo italik që banonte në pjesën lindore të siujdhesës apenine, ishin një degëzim i trungut të popullit ilir.Pas kësaj,mbishkrime të gjetura në trojet e lashta të mesapëve filluan të shiheshin si dokumente të shkruara në gjuhën e ilirëve.

Përfytyrimi i gjertanishëm për shtrirjen e ngushtë të Çamërisë në të katër horizontet, duket se është ndikuar mjaftë në përcaktimet e disa studjuesve të huaj, të cilët gjer më sot kanë thënë fjalën e fundit në shumë probleme albanologjike. Por në problemin e vijës kufitare që ndanë Çamërinë nga Labëria.Çabej bashkohet me mendimin e Sami Frashërit se “kufizohet nga veriu me Mollosinë,që përbëhet nga sanxhaku i Gjirokastrës,domethënë nga krahina e Labërisë dhe e çon atë më tej duke saktësuar dhe plotësuar me Sarandën dhe Delvinën ishin Çamëri. Ai na jep argumente të ndryshme: përmendte jetën e fjalëve e formave tipike arkaike të çamërishtës, në të folmet e brezit kufitar –Gjirokastër –Delvinë- Sarandë si:vajtël,ardhër,dhënël,marël! ,etj. Përdorimin e prapashtesës – atë tek emrat, për të formuar fiset si :Karagjoz-atë,Topull-atë, ashtu si në Çamëri :Dem-atë,Dojak-atë,Pirro-atë,etj. Historikisht Çabej mbështetej në faktin e njohur se në shek.14-të, Gjirokastra ka qenë kryeqendra e principatës së Gjin Zenebishit, e cila duhet të ketë bashkuar jo thjeshtë toka feudale,po edhe një unitet (njësi) gjuhësore, zakonore, ekonomike, të ruajtura në mesjetën e hershme. Etnografikisht kjo tezë mund të bazohet në lidhje organike që kanë këngët e vallet, veshjet,zakonet çame me ato të Delvinës, Muzinës dhe Gjirokastrës.

Po kështu në lidhje me kufirin veriorë të Çamërisë po të shfletojmë librin e autorit francezë G. Remerand, ai shkruan: “Çamëria që korespondon me Thesprotinë e lashtë është vendi që ndodhet për karshi ujdhesës së Korfuzit dhe që shtrihet mbi bregun e detit Jon nga Saranda në Prevezë” .Pra, pasi më lartë u paraqitën të dhëna për kufijtë e Çamërisë në Veri, në Jug Çamëria shtrihet deri te Gjiri i Prevezës e i Artës. Në lindje kufizohet me nënprefekturën e Konicës dhe fshatrat e kazasë së Janinës.

Vlen të përmendet se emrin e Çamërisë Pouqueville – e nxjerrë prej Samurit,emër i vjetër epiro- iliriane.

Çamëria e pushtuar nga grekët, kufizohet në veri me malet e Nëmërckës, Muratit, Strugarës, Camandait edhe Konispollit: në lindje me Konicën dhe rrethinat e Janinës: në Jug me Artën;ajo përfshinë edhe Prevezën; në perëndim kufizohet me detin Jon.

Që në themelimin e tij, shteti grek kërkonte pushtimin e Çamërisë,që ishte vendi i lashtë ilir, me emrin Thesporotia. Thesportët ishin një ndër tri fiset kryesore të Epirit.

Çamëria ka qenë e banuar nga shqiptarët gjatë gjithë kohërave historike. Të gjitha burimet mesjetare bizantine, veneciane,napolitane, etj., pohojnë për shqiptarësinë e Çamërisë gjatë mesjetës. Burimet osmane dhe regjistrat kadastrorë flasin për një popullsi kompakte shqiptare bile edhe rregjistrimet osmane të vitit 1694 shprehin qartazi pastërtinë e saj etnike.

Sipërfaqja e Çamërisë, e asaj pjese e cila ndodhet nën pushtimin grek, thuhet se është 1593km2. Kjo shifër na duket shumë e vogël, po të kemi parasyshë se në Çamëri bëjnë pjesë edhe 12 fshatrat e Llakës së Sulit, Lelova, etj.

Qendrat e banuara kryesore të Çamërisë janë:Filati, Gumenica, Paramithia,Margëlliçi dhe Parga që gjenden jashtë kufijve shtetërorë:7 fshatra gjenden brenda kufijve shtetërorë të Shqipërisë, me qendër qytetin e Konispolit.Historia e saj bënë pjesë në historinë e Epirit antik; me të kaloi nën sundimin e Romës dhe të Perandorisë Bizantine:në fillim të shek.XIII ishte pjesë e Despotatit të Epirit,kurse në gjysmën e dytë të shek.XIV bënte pjesë në despotatin shqiptar të Artës.Në shek,XV u bë shesh i luftës kundër vërshimit osman,nën udhëheqjen e feudalëve të familjes Zenebishi njëri prej këtyre, Simon Zenebishi ishte bashëluftëtar i Skëndërbeut.Nën sundimin osman Çamëria bënte pjesë nën sanxhakun e Delvinës si dhe të Janinës dhe u bë shesh i kryengritjeve antiosmane në shek.XVI e fillimin e shek.XVII.Në shek.XVIII filloi isla! mizmi me dhunë i një pjese të mirë të popullsisë. Një pjesë e popullsisë së Sulit dhe të Pargës,për ti shpëtuar islamizmit,emigroi duke u vendosur në ishujt e Greqisë.Edhe në Çamëri u përforcua në shek.XVIII pushteti ekonomik i feudalëve çifligarë vendas,të cilët u bënë faktorë politik me rëndësi në luftën për pushtetin lokal,derisa Çamëria ra nën sundimin e Ali Pashë Tepelenës,sundimtarit të pashallëkut të Janinës.

Nga ana topografike, e entografike dhe folklorike,Çamëria përbënë një krahinë të veçantë të Shqipërisë.Pra kurr nuk duhet të harrojmë se sipërfaqja e prefekturave të sotme të sunduara nga grekërit janë në një sipërfaqe që vijon më poshtë:

Thesporatio 1515 km2

Janina 4890 km2

Preveza 1047 km2

Kosturi 1685 km2

Arta 1612 km2

Gjithsejt: 10749 km2”

E gjithë kjo sipërfaqe toke shqiptare është e pushtuar nga Greqia me mjete dinake dhe forcë.

Historiani i luftës së Peloponezit,Tukididi, përmend tre koloni korintike: Epidamnin, Apollonin dhe ishujt Lenkade... Ai na thotë se këto koloni kufizoheshin me barbarët. Barbarë do të thotë jo grekë. Sipas historianëve grek të Greqisë së lashtë Thesprotia (Çamëria e sotshme) ishte e banuar nga barabarët,që do të thotë jogrek.

Aty nuk kishte asnjë koloni greke. Grekët mbrojnë parimin se ku ka koloni greke është tokë greke. Mirëpo ky parim i shkonë më për shtati italianëve. Gjatë bregdetit të gadishullit ballkanik që zotërohej prej disa shekujsh nga venedikasit.Prandaj bregdeti i Ballkanit i përket Italisë.

Bregdeti i Krimesë,i Trakës greke dhe turke si dhe bregu i Artës i Stambollit i takon gjenovezëve se i kanë patur koloni. Me gjepura të tilla grekët mbrohen se Çamëria ka qenë greke.

Në agimin e shek.XIX koloneli anglez U.M.Lik, përfaqësuesi i qeverisë angleze pranë oborrit të A.P.Tepelenës bëri një udhëtim nëpër Shqipërin e Jugut sipas një intinerari të përcaktuar qartë.Përshtypjet e tij i hodhi në veprën e tij katërvëllimëshe.Në të jepen të dhëna interesante me karakter ekonomiko-shoqëror për shqiptarët e për Shqipërinë, për gramatikën e gjuhës shqipe ,në baz të një punimi të hartuar nga mësuesi Evstrat Vithkuqari dhe mori një fjalorë të gjuhës shqipe,mbi vend gjetjen arkeologjike mbi gjendjen politike të Pashallëkut të Janinës nën drejtimin e A.P...Tepelenës.

Ai kishte një koncept të qartë për Epirin.Sipas tij termi Epir nuk kishte karakter etnik, d.m.th,grek.Ai e përdorte në kuptimin tradicional,duke marrë këtë term nga garderoba e vjetër.Kjo të bie në sy që në pasqyrën përmbledhëse.Në vëllimin e parë Epiri ka këto çështje:Mbrritja në bregdetin shqiptar: Vlora, Kanina,Orikumi,ishulli i Sazanit, Akrokeraune, Palasa, Aspri, Rruga, Korfuzi, Saranda, Nivica, Valare, Libohovë, Tepelenë, Vjosë, nën Tepelenë.

Në kreun e dytë me titullit “Epiri”, jepen çështjet: kthimi nga Tepelena, Luzati, Shtëpëzë, Drinopoli, Kardhiqi, Zhulati, Delvina, Finiqi, Antigonea, Saranda, PortoPalermo, Lukovë, Sopot, Qeparo, Himarë, Sarandë, Butrinti.

Të dhëna me interes ai jep edhe mbi katër ndarjet e mëdha të shqiptarëve.”Duke hedhur poshtë koografinë politike të formuar qysh nga koha e pushtimit turk,ndarjet e vetme të rëndësishme të shqiptarëve janë katër: gegë, toskë, labë dhe çamë. Sipas tij toskët shtrihen drejt veriut qysh nga kufijt e Delvinës e deri në atë të Peqinit e të Elbasanit,duke u kufizuar nga perëndimi me labët dhe duke përfshirë Kardhiqin, Gjirokasrën, Libohovën, Përmetin, Dangëllinë, Kolonjën, Skraparin, Beratin, Mallakastrën, Nyzeqenë e Vlorën. Lebrit (labët),Liku i vë në gjithë zonën bregdetare në jug e në perëndim të toskëve dhe në jug deri në Delvinën ku fillojnë çamët që zënë gjithë pjesën bregdetare, duke përfshirë edhe Sulin deri në brendësi në rrethet e Pohonianit e të Janinës.

Liku konceptit Himarë i jep një shtrirje të tillë.Sipas tij,Himar i thonë gjithë vargut Akrokeraunian të vjetër prej kepit Kefami e deri te kepi Glossa,duke përfshirë luginën e Orikumit e duke vijuar nga jugu në veri fshatrat: Nivicë, Lukovë, Piqeras, Sopot, Qeparo, Himarë, Vuno, Drimodhes, Palasë dhe Dukat. Të gjithë fshatrat kanë të njëjtat mënyra jetese dhe zakone.Gjuha greke është e folur gati prej të gjithë burrave dhe italishtja prej atyre që kanë jetuar jashtë,por gratë,në përgjithësi nuk njohin gjuhë tjetër, veç shqipes.Shpjegimin pse burrat dinë greqisht e italisht e jep vetë Liku kur shkruan: ...Shumë himariotë janë në shërbim napolitan,tek francezët. Në shërbimin britanik ndodheshin reparte shqiptare.Ka 100 pensionistë të mbretit të Napolit që paguhen në Korfuz.

Likut i bien në sy zakonet e doket shqiptare të kësaj krahine.Para se të hyjë në Himarë,Liku i shoqëruar nga një marinar takon rrugës disa barinjë. Marinari i ofron atyre kutinë e tij të buurnotit,”një kopliment i zakonshëm në Shqipëri. Me entuziazëm ai përshkruan darkën që kalon në atë shtëpi.

Të gjithë flasin me krenari për lirin e tyre duke kuptuar çlirimin e tyre nga zgjedha turke dhe në të njëjtën kohë ankohen nga anarkia dhe mosmarrëveshja e tyre e brendshme. Për këtë grindje dhe mosmarrëveshje midis krahinave shqiptare ai flet edhe më poshtë. Duke përmendur armiqësinë midis Himarës dhe Vunoit, Liku e quan gjendje të zakonshme të këtyre qendrave fqinje në Shqipëri.

Gjatë përshkrimit të Himarës të cilën ai e quan fshat,por që vendasve u pëlqente ta quanin qytet,Liku pohoi se Himara përmbante 300 familje të ndara në 5 lidhje kryesore. Këtu ai habitet se “lidhje emëroheshin me një term italisht dhe greqisht, me një fjalë të vjetër klasike” të cilat ai nuk priste ti gjente në Shqipëri.Termat italisht dhe greqisht nuk flasin në favor të tezës se himariotët nuk janë shqiptarë,për kundrazi ato flasin për kulturën dhe qytetërimin e himoriotëve që lidhjet farefisnore ti paraqesin me terma të huaja,fenomen i përhapur edhe në popujt të tjerë,mandej të Evropës së qytetëruar të asaj kohe.

Pasi lë Himarën dhe merr drejt jugut,Liku nuk le pa përmendur karakterin etnik shqiptar të kësaj zone.Zonën nga Himara në Sarandë,Liku e përcakton me fjalët në të gjitha këto pjesë të Shqipërisë. Për Konispolin ai shkruan se është një qytet i përhapur me 400 ose 500 familje shqiptare.Para kalamai sipas tij me përjashtim të një numri të vogël artizanësh dhe bakajsh të krishterë, është tërësisht i banuar prej shqiptarësh myslimanë.

Duke folur për shtëpizën,kur përshkruan konakun ku bujti atë natë,pohon si gjithë fshatrat shqiptare.Nga biseda me shqiptarët e këtij fshati, Liku emocionohet dhe deklaron “në rast se mbreti i Anglisë do të kërkojë ushtarë, krejt fshati, me 300 vetë është gati të hyjë në shërbimet e tij. Likut i bëjnë përshtypje kërkesat modeste të ushtarëve shqiptarë prandaj vazhdon, njëri prej tyre shton :më lehtë është të mbahen 50 ushtarë shqiptarë se sa një anglez.

Kanë kaluar shum kohëra nga ajo kohë kur Liku e vizitoi Himarën.Natyrisht koha e bëri të vetën.Gjuha greke zgjeroi rrethin e saj tek fëmijët dhe tek gratë.Tregtia dhe kisha realizuan zgjerimin e tyre.Gjatë kësaj periudhe s’ka asnjë emigrim masiv të popullsisë greke dhe vendosjen e saj në Himarën shqiptare,sa t’i ndryshonte karakterin etnik,sa Himara të shpallej krahinë minoritare greke,ashtu siç mund të pretendojë ndonjë i huaj apo “shqiptarë”i kësaj krahine.

Ndërsa Bajroni i shkruan Henri Drury:

“I dashur Drury.

Kam përshkruar Portogalinë e Jugun e Spanjës,kam vizituar Sarandën,Siqilinë,Maltën dhe prej andej kam kaluar në Turqi ku po vazhdoj të udhëtoj”.

Më tej Bajroni vazhdon:”Sa për Shqipërinë,kam qenë me të vërtetë i dëshiruar për ta vizituar më parë se çdo anglez tjetër ( me përjashtim të mister Likut), por është një vend që vizitohet rrallë dhe vendasit kanë një karakter të egër. Përsa i përket bukurisë natyrore,ai ua kalon bukurive klasike të Greqisë,që janë jashtëzakonisht të bukura,veçanërisht Delfi e Kepi-Kollona në Antikë.Megjithatë këto nuk janë asnjë po t’i krahasojmë me disa vende të panjohura të Ilirisë dhe të Epirit si dhe lumenjë të paregjistruara në harta gjeografike.Do të vijë një ditë kur ato do të njihen më mirë dhe do të gjykohen me të drejtë si! vende më të mira për penën,bile edhe se sa gropa më të madhe e Ilisit dhe kënetat e Beotisë.”

Siç u pa më sipër,Bajroni zbriti së pari në Prevezë.Ai na e bën të qartë se Preveza ndodhet në Shqipëri dhe se vendet e Shqipërisë Jugore qëndrojnë më lart për bukuri se sa ato të Greqisë ku ai kishte shkelur.

Kurse Ugo Foskolo,një shkrimtar i madh italian.Origjina e tij ishte nga ishujt e Jonit,ku kishte banuar familja e tij prej shumë brezash,si dhe dëshmit e prindërve e pastaj dokumentet e lexuara në Venedik, i shërbyen për të na dhuruar mjaft të dhëna interesante për Shqipërinë Jugore dhe bregdetin e saj.Po citoj disa paragrafe të veprës së tij:

,,Brigjet e Shqipërisë Jugore” Paragrafi VII

“Ishulli i Korfuzit nuk kishte mjete të mjaftueshme për t’u mbrojtur nëse nuk zotëronte brigjet e Shqipërisë.Këto brigje përballë Korfuzit,emrohen “Basse Albanie “ (Shqipëri e poshtme).

Duhet vënë re se një pjesë e ishujve jonianë në lashtësi kanë patur emra shqip...Kështu,Plini në librin 4, kap.12-të shënon se emri i vjetër i Korfuzit ishte Drepan.Në mitologji thuhet se këtë emër ishulli e kishte marrë nga forma e tij,sepse ngjason me drapërin “.Më vonë emri i tij u zëvendësua me emrin “karkara”, fjalë fenikase. Nga “Korkara”ka rrjedhur Korkyra (Korfuz).”Karkara”në gjuhën fenikase do të thotë “vend pushimi”. Edhe ishulli Zaqinthos, sipas Plinit,më parë quhej ishulli i Hyrisë.Sipas logjikës shoviniste greke që mbanë pa të drejtë tezën “çdo vend që ka emër grek i përket Greqisë”: përkatësisht atëherë edhe ishullin e Korfuzit,shqiptarët duhet ta diskutojnë me izraelitët.Sipas këtij arsyetimi edhe deti Jon i takon Shqipërisë sepse Jon është emër i fondit të gjuhës shqipe.

Paragrafi VIII

“Mjaft prej tyre (epirotët),numrohen në radhët e argonautëve të cilët nga një skele që ndodhej jo larg brigjeve të Shqipërisë,u nisën me ekspeditën e parë detare të Greqisë.Bijtë e këtyre mercenarëve të lashtë gjindeshin në rrethinën e Trojës midis legjioneve të pathyeshme të Akilit;pasardhësit e tyre,me Pirron në krye,pushtuan territorin romak. Ata nën filipin kontribuan për asgjësimin e lirive që gëzonte Greqia.Po kështu vepruan me Aleksandrin për të pushtuar pjesën më të madhe të botës së atëhershme.Në shek.XV,të udhëhequr nga Gjergj Kastrioti,bashkëkombas i tyre,i cili u bë i famshëm nën emrin Skënderbeg ata u mbyllën otomanëve kalimin nëpërmjet Adriatikut”.

Nga paragrafi i mësipërm del qartë se brigjet e Shqipërisë Jugore,që përfshin të tërë Epirin në lashtësi ishin shqiptare.

Paragrafi IX e X – të

“Romakët, kur mbyllën pjesën e mbrendshme të Shqipërisë me një zingjir vendqëndrimesh ushtarake, i dhanë rëndësi të madhe fortifikimit të bregdetit.Këtë bregdet ata e vlerësonin mjaft: e quanin pikë ndërmjetëse midis Lindjes dhe Perëndimit.Detin Jon e konsideronin të vetmen rrugë që i lejonte të bëhej tregti si dhe nga ku mund të kalonin influenca politike dhe pushtimet e tyre... Në plazhet e Jonit Shqipëria u bë dëshmitare në zënkën e madhe,në akcium që shkoi në favor të Augustit”.

Autori këtu na bën të ditur se plazhet e Shqipërisë (ato të Prevezës) janë dëshmitare të betejës midis Oktavian Augustit dhe Mark Antonit.

Paragrafi XX

“Parga ndodhej tamam në qendër të krahinës shqiptare, subjekt i zotërimeve venedikase. Nga një anë ajo kishte Gumenicën dhe Butrintin, nga ana tjetër Konicën e Prevezën. Pra gjithë bregdeti nga Kepi i Stillos deri në Prevezë ka qenë tokë shqiptare qysh nga lashtësia deri në Luftën Ballkanike.Mbetën të pavdekshme fjalët e Felix Julianit që ka thënë:” ...në të gjitha kohët Shqipëria ka qenë toka klasike e heronjëve.Homeri atje gjeti Akilin,Greqia Aleksandrin,Roma Pirron,Papa Eugjeni IV – të Skënderbeun”.

Të gjithë albanologët e dinë mirë se fiset çame janë fise shqiptare,që ndodhen në trojet e tyre mijëra vjeçare dhe kanë kultivuar një kulturë të lashtë që shovinizmi grek përpiqet ta mohojë edhe krerët e fesë ortodokse përpiqen ta zhdukin.

D O D O N A

Për këtë vlen të përmendet edhe një fakt i pa mohueshëm se:në shekullin e kaluar, afër Janinës, Karapanua zbuloi tempullin e Dodonës, ku shkonin klerikët pellazgë të Çamërisë dhe kryenin detyrat e tyre fetare te perëndia e Diellit - Zeusi.

Klerikët e asaj kohe çdo mëngjes kishin si detyrë të lajmëronin popullin që jetonin rrëzë malit në një çangë që i binin shumë herë dhe lajmëronte gjithë banorët se doli dielli.

Thuhet se nga të rrahurat ritmike të çangës: Don, don, don... edhe te liturgjia mori emrin Dodonë.

Në Dodonë përveç kësaj teleturgjie mirreshin edhe me përcaktimin e fateve të njerëzve. Si gjithë shqiptarët e lashtësisë ashtu edhe çamët, besonin në shumë perëndi. Ky besim i tyre mbante një logjikë shumë normale.P.sh. në Dodonë besonin Zeusin,perëndia e Diellit,që i jep jetë njerëzimit,sidomos natyrës,si dhe nënis tokë – Demetra që krijon ushqimin dhe çdo gjë për njerëzimin. Nuk po zgjatem për shpjegimin me hollësi të Zeusit, të Demetrës dhe të perëndive të tjera që paraardhësit tanë i besonin dhe vinin emrat sipas funksionit që kryenin. Sot, në përgjithësi,bota e shpjegon shumë mirë historinë e popullit tonë, por nuk e bëjnë siç duhet disa nga studjuesit tanë! Shqipëtarët qysh nga lashtësia e deri më sot s’kanë patur probleme fetare. Edhe kur populli shqiptar u nda në të krishterë dhe myslimanë e respektonin besimin e njëri-tjetrit dhe shumë herë i festonin ditët e shënuara së bashku.

Për këtë asjëherë s’ka harruar fenë e paraardhësve,të pellazgëve.Çamët edhe sot i këndojnë perëndisë së lashtë të diellit, Zeusit:

Diell –o diell –o

ama buk’e miell – o

Sa të hamë premë

bashkë me t’ime ëmë

Në krahinën e Çamërisë gjejmë një thesar të pafund të mitologjisë shqiptare.

Nuk kuptoj se pse ne shqiptarët përdorim fjalët “mitologji greke”gjersa mitologjia e lashtësisë nuk ka asnjë lidhje me kulturën e sotme greke. Grekët i përdorin shumë fjalë nga mitologjia të cilët nuk kan mundësi ti shpjegojnë me gjuhën e tyre.

Në mitologjinë e Çamërisë i jepnin një lloj shpjegimi aktit të njriut që ikte nga jeta.Kur njeriu vdiste shpirtin e tij e merrte Harroni dhe mbasi e kalonte nga lumi i Çamërisë që quhej Haherroni e çonte në Hadhe.Dyert e Hadhesit i ruante një qen i tmerrshëm që kishte tri koka dhe një bisht.Ai nuk lejonte asnjë shpirt të kthehej mbi dhe. Qenin e quanin Qenvaroj.

Në gjuhën greke është shumë e vështirë të shpjegohet kjo mitologji,ngjarja e së cilës zhvillohet në Çamëri. Ndërsa në gjuhën tonë shqipe me një shpjegim të vogël çdo gjë është e kuptueshme.

Të marrim Harronën që është shoqëruesi i shpirtrave.Ai mbasi i merrte shpirtat u jepte edhe ujin e Harresës që ti harronin çdo gjë mbi botën ku kishin jetuar.Kur i merrte shpirtërat Harroni.I kalonte nga lumi i Çamërisë Hahe – rron dhe i çonte në Ha-dhe.Në dyert e Hadheut ishte vendosur qeni i zi dhe i tmershëm që të mos kthehej askush më në këtë botë.Qeni thamë quhej Qen – Varroj (qen që ruante varret).

Krenaria shpirtërore dhe materiale e popullit çam në zakonet e tij qysh nga lashtësia ishte:kur vdiste njeriu që të mos ishte borxhli as te Harroni as te Hadheu dhe që të përballonte vetë shpenzimet e udhëtimit të shpirtit të tij,i vendosnin në gojë një monedhë.

Toponimet, siç thotë studjuesi Qemal Murati:”janë fosile të historisë njerëzore”. Materiali i mjaftueshëm që do tu përbente gjuhëtarëve për historikun e shqipës:qindra toponime, hydronime, antroponime të kohës kristiane, mjaftë parakristiane si dhe të sferës fetare myslimane do të jenë një burim i pasur për shkencat albanologjike.

Botimi i toponomastikës çame do të jetë një dokument që me dhimbje do tu kujtojë banorëve autoktanë vendet ku kaluan jetën dhe tragjedinë e dëbimit.Por do të jetë edhe një denoncim për idet e shovinistëve grek mbi Vorioepirin,që mbante ende një konstante e politikës qeveritare greke. Nëpërmjet toponimeve çdo lexues, studjues a politikan objektiv do të bindet se Epiri është shqiptar. Sepse atje jo vetëm njerëzit por edhe toka dhe deti flasin për autoktoninë e shqiptarëve.

Toponimet shqiptare në Lindje të Paramithisë na hapin një rrugë për tu bashkuar me kryeqendrën pellazgjike Dodonën.

Paramithia është qendër prefekture,e ngritur në krahun perëndimor të malit të Kurrilës,18 km.larg skelës së Volës (Murtas).Ka qenë qytet i madh dhe qendër administrative në Çamëri,deri më 1910 kur si qendër administrative u formua Reshadijeja (Gumenica e sotme).Nga Normanët Paramithia thirrej Castelnova (Kështjellë e re). Në qytet ndodhet kështjella Shëndonat (Ajdhonat) si dhe gërmadhat e vjetra të qytetit Uria.

Nga veriu kufizohet me Selanin,nga jugu me Karjotin nga lindja me Popovën,nga perëndimi me Grikë.

Faktëkisht nga gjithë këto treva,brenda kufirit të shtetit të cunguar shqiptar kan ngelur fare pak fshatra me qendër qytetin e vogël të Konispolit.Këto fshatra janë:Mursia,Xara e Çifliku,Shkalla fshat i ri i banuar nga vlleh çamë që flasin të gjithë shqip,Kllogjeria fshat çam që flet shqip ku qe hapur e para shkollë shqipe në ish-nënprefekturën çame të Konispollit më 1913.

Pranë këtij kufiri janë këto fshatra çame: Sopiku, Verva, Dishati, Janjari, Ninati (fshat i Hoxha Tahsinit), Markati,Shalsi,Pandalemoni.Po kështu edhe fshatrat e tjera të ish-nënprefekturës së Konispolit që e heqin veten minoritarë dhe janë më shumë shqiptarë se edhe gjuhën shqipe e dinë dhe disa familje edhe e flasin, si fshati Vagalat, Haderaga, Hoxhe, etj. Veç kësaj këto fshatra i gjithë Vurgu mund të themi edhe fshatrat që flasin greqisht janë me zakone a dokë thjeshtë shqiptare,ata këndojnë e vajtojnë më shumë shqip si në dasma si në raste hidhërimi.

Përveq këtyre pas viteve dyzet e veçanërisht në dy-tri dekadat e fundit janë themeluar fshatra e qyteza shqiptare të tjera të banuara më tepër nga çamët si Qyteza e Hoxhës (Livadhëza), Shenjani, Varfanji, Ksamili, Shelegeri, Vena, etj. Gjithashtu qytetet e tilla si Delvina, Ceriku, Vlora, Fieri, Lushnja, Rogozhina, Kavaja, Durësi, Elbasani, Tirana, Shkodra ,etj. Janë të banuara me një numër të konsiderueshëm çamësh veçanërisht me të ardhurit përtej kufirit ku më 1945 shovinistët grekë i kishi dëbuar të gjithë myslimanët nga Çamëria dhe trevat e tjera ku banonin shqiptarët.

Në krahinën çame të Konispolit e të Mursisë si dhe në fshatra e qytete të tjera që i përmendëm banojnë disa dhjetra mijëra çamë.Numri i përgjithshëm i çamëve në Shqipëri është 280 deri 300 mijë.Po kaq çamë që flasin shqip banojnë përtej kufirit në 240 fshatra çame të ish kazave (rretheve) Filat, Margellec, Gumenicë, Paramithi, Pargë, Filipija, Prevezë dhe Artë. Mund të përmendim fshatrat të tillë në Çamërinë e pushtuar si Lopsi, Koska, Spatri e dhjetra fshatra të Shkallës së Filalit, dhjetra e qindra të Gumenicës,Margëlliqit,Paramithisë e qyteteve të tjera çame si Lidhza (vendlindja e Pirros së Epirit),Kastria fshat i Pilo Tases, Jani Sharrës, Lumesi i Paramithisë (fshat i Spiro Gullakës të cilin grekët e therrën më 1945 pse punonte për hapjen e shkollave shqipe në fshatrat ortodokse shqipta! re të Çamërisë). Angjija fshat i Angjallo Angjisë, një tjetër mësues shqiptar që grekët e dogjën së gjalli në furrë pse kishte hapur dy shkolla shqipe në Angji e në Kastri,dy katunde shqiptaro-krishtere.

Qysh në kohët e lashta Çamëria ka qenë shqiptare dhe e tillë ka mbetë gjer më sot,pavarsisht se në vitet 1944-45 u dëbuan prej andej rreth 70 fshatra myslimanë dhe mbeti vetëm pjesa e popullsisë së krishterë. Çamët janë racë ilire pra të gjakut të pastër shqiptar.Pushtuesit e huaj nuk mundën kurrë tua çrrënjosin çamëve ndjenjën kombëtare.Tukididi thotë:epirotët janë barbarë,d.m.th. jo grekë të cilët flasin një gjuhë që nuk është e kuptueshme për grekët. Kaonët pra dhe Thesprotët e pas tyre dhe Kasopotët të gjithë bashkë janë thesprotë-shkruan Straboni- dhe banojnë në bregdetin që filloi nga malet Qeraune deri në gjirin e Abrakisë.

Pra si u pa më lartë edhe më shumë autorë të tjerë të rinjë të shek. XX e cilësojnë Çamërinë si një krahinë e jugut të Shqipërisë.