Rusia si faktor ndërkombëtar

Shkruan: Ilir Kalemaj

Kohët e fundit po vihet re një rol githnjë e më proaktiv i Rusisë në politikën botërore dhe aksionet e saj po njohin një rritje të pandërprerë. Faqet e disa prej të përditshmeve më të njohura në botë po i kushtojnë një vëmendje të pazakontë këtij shteti, ndërsa në Amerikë, por dhe vende të tjera, kurrikulat universitare kanë filluar të përfshijnë përherë e më tepër lëndë me tematikë Rusinë dhe rolin e saj në krijimin e një konfiguracioni te ri rajonal dhe botëror, ndërkohë që vetëm disa vite më parë, ishte Kina ajo që ishte në qendër të vëmendjes. Natyrshëm shtrohet pyetja: përse po ndodh tani ky ridimensionim i rolit të Rusisë në sferën e politikave globale dhe kush është domethënia e saj? Njëkohësisht, cilat janë disa nga implikacionet që mund të sjellë ky ridimensionim?

Fundi i luftës së ftohtë, solli dhe fundin e sistemit bi-polar të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe roli protagonist i SH.B.A. si një fuqi hegjemonike e pakontestueshme, gëzonte një consensus omnium nga pothuajse cdo shtet tjetër. Për më tepër krijoi premisat e një rendi të ri botëror, ku vihej një theks gjithnjë e më i madh mbi stabilitetin dhe sigurinë. Jo më kot, periudha e dekadës së parë post-komuniste, ka qenë edhe një prej periudhave më të qeta dhe e rritjes së shpejtë teknologjike dhe kushteve të jetesës që ka njohur ndonjëherë njerëzimi. Rusia e sapo dalë nga një rregjim totalitar shtypës dhe me një ekonomi thuajse në gjendje katastrofike, ishte aq e ndërvarur nga ndihmat financiare të Perëndimit dhe institucioneve dhe organizmave të tij financiarë, sa nuk mund të bënte gjë tjetër, vecse të mbështeste verbërisht politikat e diktuara në formë kondicionaliteti dhe t`u thoshte ‘amen’ superfuqisë amerikane dhe aleatëve të tyre evropianë. Ndërsa evropianët e integruar tashmë ekonomikisht, por thellësisht të përcarë në ndjekjen e politikave të jashtme respektive dhe me interesa gjeopolitike krejt te ndryshme nga njëri-tjetri, as që mund të mendohej se mund të avokatonin interesa të ndryshme nga ato të aleatit të tyre strategjik. Kina, megjithëse një fuqi e re dhe me premisa të forta për t`u shfaqur si një superfuqi potenciale në një të ardhme jo shumë të largët, përsëri ishte dhe është shumë larg kombiminit të gjithanshëm ekonomiko-politiko-ushtarak që SH.B.A.-ja gëzon aktualisht.

Gjithsesi, duket se kohët e fundit gjeopolitika botërore është duke pësuar një metamorfozë që po sjell edhe një konfiguracion të ri të fuqive të mëdha. Në pamje të parë duket se kjo është një gjuhë e dalë jashtë mode kohë më parë dhe do dukej anakronike dhe e paradoksale të flitej kështu në shekullin e njëzet e një. Por për pionerët e rinj të real-politikës dhe beniaminëve të tyre neo-konservatorë, kjo s`është aspak një risi. Përkundrazi, kjo shkollë e politikës, i ka parë gjithnjë zhvillimet globale nën prizmin e një lufte të pandërprerë për dominim. E parë në këtë optikë, mund të shpjegohet edhe rritja së fundmi e vëmendjes ndaj fenomenit rus, i cili duket se është drejt një rruge, të cilën e ka përsëritur shpesh gjatë historisë së tij. Perandoria e dikurshme e carëve që me vonë u zëvendësua nga një Bashkim Sovjetik me predominim të fortë rus, pati një zbythje të lehtë, vetëm gjatë viteve të para të tranzicionit ku drejtohej nga një president apatik, i korruptuar dhe i pafuqishëm, sic qe Jelcini. Me një shëndet të dobët (shpesh të rënduar edhe për shkak të konsumimit të tepërt të alkoolit) dhe i rrethuar nga një rrjet nepotik që drejtohej me dorë të fortë nga e bija, Jelcini nuk arriti dot asnjëherë të krijonte një profil të jashtëm politik krejtësisht të pavarur. Përkundrazi e zhyti vendin në kriza të njëpasnjëshme dhe arriti të fitoj sërish në zgjedhjet parlamentare të rradhës vetëm për shkakun e vetëm se ishte e keqja më e vogël. I rrethuar nga komunistë dhe radikalë, për Perëndimin njëkohësisht ai ishte partneri më i besuar, megjithëse natyrisht jo më efikasi.

Me ardhjen në pushtet të ish-njeriut të KGB-së së frikshme, Vladimir Putin, gjërat nisën të ndryshojnë dhe ekonomia nisi gradualisht të rimërkëmbej, megjithëse niveli i demokracisë në vend filloi njëkohësisht të binte në mënyrë proporcionale. Putini luftoi ashpër inflacionin galopant të trashëguar nga administrata e mëparshme, reduktoi korrupsionin në nivele drastike dhe ktheu bilancin tregtar nga negativ, më një deficit që thellohej nga viti në vit, në pozitiv, më një suficit që ia doli të shlyente edhe pjesën më të madhe të borxhit të jashtëm. Gjithashtu dobësoi pushtetin e biznesmenëve të fuqishëm rusë dhe i ktheu një pjesë të mirë të tyre në vasalë të tij. Por suksesi ndoshta më i rëndësishëm i tij ishte në fushën e politikës së jashtme, ku duket se po e rikthen Rusinë në kohërat e saj të arta. Ky rikthim padyshim që është ndihmuar sidomos nga shfrytëzimi racional dhe vizionar i burimeve energjetike, të cilat në dorën e kompanisë shtetërore Gazprom, janë kthyer në armën më të fuqishme diplomatike të Putinit për momentin. Forcimi ekonomik i Rusisë shpjegohet me faktin se Putini e nuhati shumë shpejt emergjencën e një politike industriale si rrjedhojë e ndergjegjësimit se ekonomia e Rusisë nuk mund te varej vetëm nga rentat e gazit dhe te petrolit. Një kthesë e konsiderueshme ndërhyri në ekonominë ruse me mandatin e dytë të Putin, kur ky i fundit ju besoi sipërmarrësve të shtetit sektorin vendimmarrës të hidrokarbureve, i cili më parë ishte i dominuar nga oligarkët. Nëse mbrojtja e të mirave strategjike nuk e ndalon hapjen e tyre ndaj kapitaleve te huaja, gjithsesi ajo përkthehet si një strategji që synon afirmimin e nje politike monopolizuese ekonomike (shembulli i Gazprom dhe Transnef e ilustron me se miri monopolin publik të energjisë).

Në samitin "antirus" në Vilnius në maj të 2006-ës zv.Presidenti amerikan Cheney denoncoi nje tendencat autoritare të politikës së Putin. Dhe argumentat nuk mungojne: Transparency International e rendit Rusinë në krye të vendeve më të korruptuara dhe përsa i përket lirisë së shtypit ajo zë vendin e 147-ta mbas Zimbabves. Evolucioni i politikës Putin është interesant: nga viti 2000-2002 ka një vazhdimësi reformash, ku parlamenti dhe mediat ishin relativisht të pavarura; prej vitit 2003-2004 ka një evolucion drejt një demokracie ‘dekorative’. Mendoj se Putin nuk është larg konceptit Gorbacevian, pra një regjim autoritar dhe reforma të limituara. Për mos të përmendur derivat e politikes së jashtme: distanca e afishuar ndaj luftës në Irak, njëlloj ‘dashamirësie’ ndaj Sirisë dhe Iranit, apo ‘tradhtia’ ndaj Izraelit (ftesa e HAMAS-it në Moskë). Mund të besojmë idenë sipas së cilës Putini deklaron luftën e ftohtë ndaj Perëndimit, të cilën e kam përmendur edhe në një shkrim tjetër të mëparshëm, por kjo nuk do të thotë që të paktën simbolikisht, Putini nuk do bënte më mirë të pranonte rolin pozitiv të fondacioneve amerikane në ish Bashkimin Sovjetik, pa të cilat Rusia e sotme nuk do ishte ajo që është. Pasardhësi i Putin do përballet me probleme joneglizhuese: duhet të gjejë politikën adekuate në lidhje me krizen demografike, hyrjen në organizatën botërore të tregtisë dhe periudhën e ‘post-petrolit (dhe gazit natyror). Largimi i Bushit nga funksioni, do ta ndryshojë situatën, por gjithsesi divergjencat do mbeten pasi sistemi perëndimor e ka esencën tek demokracia, ndersa ai rus tek autokracia.

Megjithatë, është pikërisht ky fuqizim ekonomik i Rusisë dhe ridimensionimi i rolit të saj strategjik që kanë nxitur një kohët e fundit një etje për të qenë edhe politikisht të barabartë me fuqinë e vetme hegjemonike sot në botë, Amerikën. Rusia e sotme e Putinit nuk dëshirn të përkufizohet sikundër ish-ministri i Jashtëm belg dikur ka perifrazuar Bashkimin Evropian: “një gjigand ekonomik, por një xhuxh politik.” Përkundrazi Rusia dëshiron të riafirmoj rolin e saj në politikën botërore me cdo lloj cmimi, qoftë ky edhe nëpërmjet shantazhit energjetik, apo bllofeve politikë. E parë në këtë optikë, mund të vlerësohen edhe deklaratat e forta të kohëve të fundit ndërmjet Rusisë dhe SH.B.A-së, apo Rusisë dhe Bashkimit Evropian. Në rastin e parë, Rusia kundërshtoi hapur dhe prerë, nëpërmjet ministrit të saj të Jashtëm, Lavrov, vendosjen e disa raketë-pritësve në Poloni dhe Republikën Ceke që do shërbenin për t`u paraprirë ndonjë sulmi të mundshëm terrorist, si për shembull nga ana e Iranit. Ndërsa karshi BE-së, Rusia po përdor gjithnjë e më hapur kërcënimin e bllokimit të linjave energjetike, si një mjet për të ushtruar presion politik mbi këtë të fundit për të qenë sa më pak kritike ndaj problemit të të drejtave të njeriut në hapësirën ruse dhe të mos ‘fus hundët’ në ish republikat e tjera sovjetike, të cilat shihen nga Moska si një domen rus. Jo më kot, komisioneri evropian për tregtinë, Peter Mandelson, i ka cilësuar së fundmi marrëdhëniet BE-Rusi si më të këqijat prej fundit të luftës së ftohtë.

Problemi kryesor është që klika drejtuese ruse në pushtet, mendon dhe kalkulon si në kohën e luftës së ftohtë dhe udhëheqësit kryesorë rusë të momentit janë Putin dhe Ivanov (ministër i jashtëm dhe zv.kryeministër), i cili u zëvendësua në momentin e fundit si pasardhës i mundshëm i Putinit dhe që ka qenë dikur zëvendësi i tij në KGB. Jo më pak i moderuar duket edhe presidenti i ri i zgjedhur, i cili pavarësisht retorikës është po aq i rrezikshëm dhe jo vetëm për faktin se do jetë një marionetë që do drejtohet sipas qejfit të carit të ri të kryeministrisë, por edhe për lidhjet e tij shumë të ngushta dhe të dyshimta me klerikët e lartë ortodoksë të vendit të cilët sic dihet tashmë, janë partizanë të vijës së ashpër. Një faktor që ndikoi dukshëm në përzgjedhjen e tij përkundrejt Ivanovit i cili ishte i parapëlqyeri kryesor i vetë Putinit si një koleg ish-spiun dhe bashkëpuntor i vjetër, ishte edhe kjo përkrahje e madhe nga patriarku rus, si dhe mbështetja e oligarkëve që ishin pasuruar falë edhe lidhjeve me Gazpromin ku Medvedev ka qenë shef për një kohë të konsiderueshme. Në tërësi kjo klasë politike që ka monopolizuar pushteti ka në dorë si financat, ashtu edhe mbështetjën e pjesës më të madhe të popullsisë ruse të cilët në njëfarë mënyre janë të kënaqur, për shkak të ruajtjes së stabilitetit makro-financiar dhe të ardhurave krahasimisht më të larta se rregjimet e mëparshme. Ndërsa, në nivel ndërkombëtar po i luan me kujdes ‘gurët e shahut’ për të marrë përfitime sa më të qenësishme ndaj cdo hapi që hedh.

Edhe strategjia që u ndoq me rastin e Kosovës duke lozur me dy porta dhe duke përdorur pushtetin e vetos në Këshillin e Sigurimit për të patur sa më tepër përfitime më tepër se e cytur nga lidhjet shpirtërore pansllave që gjithashtu kanë ndikimin e tyre, më tepër ngjasojnë me një filozofi pragmatiste që i shërben gjeopolitikës ruse. Mos të harrojmë që gjatë kësaj kohe ‘solidariteti’ me Serbinë, Rusia shtiu në dorë më shumë se 50 përqind të kompanisë shtetërore të naftës së Serbisë, si dhe nënshkroi një kontratë që e kthen Serbinë në pikë nevralgjike të kalimit të tubacionit verior të gazit, ndërkohë që ai jugor (South Stream) mendohet të lidhë Greqinë me Italinë, duke anashkaluar Shqipërinë, e justifikuar kjo në bazë të kalkulimeve racionale kosto-benefit, të paktën sipas ambasadorit rus në Tiranë në një intervistë të dhënë para pak kohësh një të përditshmeje në Shqipëri. Pra nuk mund të mendohet se veprimet e Rusisë udhëhiqen vetëm nga veprime emocionale, si solidariteti shpirtëror, kulturor apo fetar me sivëllëzërit serbë. Qasja pragmatiste që e shtyn Rusinë të udhëhiqet nga parimi kryesor i makutërisë si dhe e ushqyer nga filozofia e vjetër cariste dhe bolshevike për ekspansion dhe kontrollin e ‘zonave të interesit’ në një botë që do e preferonte si ajo që u projektua dhe doli nga Kongresi i Vjenës në shekullin e XVIII, të con drejt një analize më të thellë të qëndrimit konseguent intrasigjent të Rusisë në lidhje me Kosovën dhe faktorin shqiptar në tërësi në këtë pjesë të kontinentin evropian. Rusia duket se kërkon të dominojë në bazë të skemave të vjetra të ndarjes së zonave të influencës dhe kjo dëshirë për pushtet, e kombinuar me rritjen e të ardhurave ekonomike si pasojë e spekullimeve botërore, por edhe kërkesës për naftë dhe gaz natyror, i japin një avantazh momental këtij shteti që njëkohësisht shfrytëzon edhe ndasitë mes amerikanëve dhe ndonjë shteti evropian në lidhje me cështje të caktuara.

Gjithsesi, nëse do citonim këtu filozofin politik, Mishel Fuko: “pushteti nuk është një luftë që presupozon një viktimë dhe një fitues, por është një marrëdhënie.” E parë në këtë dritë mund të thoshim që roli i Rusisë në gjeopolitikë dhe konfiguracionin e ri botëror, nuk mund thjesht dhe vetëm të imponohet, por duhet të vij si rezultat i një evolucioni të natyrshëm, në përpjestim me fuqizimin e saj ekonomik, por edhe demokratizimit, hapjes dhe bashkëpunimit të saj me faktorin ndërkombëtar. Vetëm në këtë mënyrë, Rusia mund të sigurojë si një rritje të qëndrueshme ekonomike (duke përfituar edhe nga partneriteti ekonomik me BE-në dhe antarësimi në Organizatën Botërore të Tregtisë), por edhe të krijoj një kredibilitet të qenësishëm dhe të loz rolin e saj si garant i të drejtës ndërkombëtare në një botë, ku ajo ka peshën e saj të padiskutueshme. Por deri më tani duket se prirja është e kundërt, ku së fundmi, Rusia u përpoq të përfitojë nga mungesa e koherencës dhe një politike të përbashkët dhe koherente të jashtme të vendeve të BE-së, sic u vu re qartë në samitin e fundit të Bukureshtit ku evropianët e panë me skepticizëm propozimin e Presidentit Bush për përfshirjen e Ukrahinës dhe Gjeorgjisë në Partneritetin për Paqe që do i hapte rrugë antarësimit të tyre të mëpasshëm në NATO dhe e kudërshtuan atë me shpresën e zbutjes së qëndrimit rus për cështje të tjera.

Por sic u vu re më pas, Rusia e shfrytëzoi këtë dobësi për të rritur dukshëm shkallën e ndërhyrjes së saj në rajonet separatiste të Abkhazisë dhe Osetisë së Veriut, duke provokuar një incident ndërkombëtar që me të drejtë u krahasua si me ndërhyrjen e Hitlerit në Ceki që mori shkas pas politikës së appeasement (të koncensionit) që ndoqi Britania e Madhe dhe Franca në atë kohë. Për mos të lënë historinë të përsëriti vetveten në një botë tashmë të ndryshuar dhe që funksionon sipas një logjike tjetër (ku edhe luftërat bëhen me mjete të tjera), Rusia duhet të ballafaqohet me një qëndrim të qartë, koherent, imponues dhe vizionar nga ana e faktorit ndërkombëtar, sidomos botës perëndimore, për t`i bërë të qartë se toleranca ka limit dhe rregullat e lojës janë njësoj për të gjithë. Neglizhimi i tanishëm mund të kthehet në një faturë të papërballueshme për të ardhmen.