Përse privatët?

Shkruan: Ilir KALEMAJ

Ka disa kohë që në Shqipëri dhe në Kosovë është ndezur një debat konstruktiv mbi sistemin universitar dhe shume argumenta dhe kundërargumenta janë hedhur dhe pritur si nga avokatët e ‘publikut’ ashtu edhe nga simpatizantët e ‘privatit’. Palët e interesuara në këtë debat janë sidomos prindërit që duan të sigurojnë një shkollim sa më cilësor të fëmijvë të tyre, studentët që kërkojnë të realizojnë ëndrrat përmes një edukimi të certifikuar, pedagogët që transmetojnë dijet, filantropët që financojnë ngritjen e universiteteve private, politikanët që ndërtojnë dhe zbatojnë platforma arsimore, ligjvënësit që përpilojnë legjislacionin arsimor e kështu me rradhë. Pra, sic shihet debati është gjenerues dhe përfshin një gamë të gjerë personash të interesuar, të cilët shpesh janë kanë artikuluar, përkrahur apo mbrojtur një pozicion të caktuar, vencarisht përsa i përket një prej pjesëve më të debatueshme: i duhet dhënë preferencë universiteteve publike apo private?

Pa dashur t`i hyj në brendësi tezave që janë artikuluar në mënyrë të detajuar nga avokatët e të dyja kaheve, mund të përmbledhim shkurtimisht disa nga avantazhet dhe të metat e secilit në një treg përherë e më konkurrues. Por pikësëpari, duhet të bëjmë një ndarje të qartë të cilësisë brenda llojit të këtyre universiteteve për të shmangur përgjithësimet. Ndërsa në rastin e privatit, duke iu referuar logjikës së kërkesë-ofertës, diferenca bëhet kollaj po të kihet parasysh numri i aplikantëve e të tjera parametra të ngjashëm, në rastin e universiteteve shtetërore, tashmë është e qartë variacioni i cilësisë së tyre, po të krahasosh qendrën me periferitë. Në Shqipëri, nga uiversitetet shtetërorë, me përjashtim të UT-së apo Universitetit të Durrësit, është e vështirë të pretendosh cilësi mësimdhënie, kritere rigoroze konkurrimi, cilësi diplome apo parametra dhe standarte të ngjashëm në universitetet periferike apo në filialet anonimë. Kryesisht pretendohet se ndër beneficet që ofrojnë universitetet publike (dhe këtu po i referohem universiteteve të Tiranës dhe Durrësit), janë kostua e vogël e shkollimit dhe niveli krahasimisht i lartë i studentëve të cilët i nënshtrohen një konkursi fillestar. Ndërsa ndër të metat kryesore mund të rradhisim, rrogat e ulëta të pedagogëve të cilat dekurajojnë pjesën me elitare të tyre për t`iu përkushtuar maksimalisht nevojave të studentit, ndërsa janë në kërkim të alternativave më fitimprurëse, mungesat e theksuara të bazës materiale, laboratorike dhe literaturës bashkohore, si dhe numrin e lartë të studentëve për pedagog dhe metër katror, cka sjell konfuzion dhe mungesë të theksuar cilësie.

Të njëjtës ndarje mund t`i referoheshim edhe në rastin e universiteteve private, të cilët kanë mundësuar një specializim dhe orientim të qartë duke iu përshtatur nevojave të tregut. Universitete të tillë si ai i Neë Yorkut apo Universiteti Evropian, të specializuar sidomos në shkencat sociale, humane dhe ekonomike, UFO për stomatologjinë, Luarasi për drejtësinë, POLIS për arkitekturën apo Marubi për kinematografinë kanë krijuar standarde të larta mësimdhënie dhe kombinim të formimit të përgjithshëm me atë profesional për të përgatitur gjeneratën e re te te shkolluarve. Ndër avantazhet që ofrojnë këto universitete private, janë motivimi i lartë i pedagogëve nëpërmjet stimulit financiar, cka mundëson përthithjen e stafit akademik më kualitativ, kombinimin e dijeve teorike dhe shkencore me zbatimin e tyre praktik, cka mundësohet nëpërmjet stimulimit të mendimit kritik, mundësitë e qënies në kontakt nga ana e studentit me literaturën më bashkëkohore, pajisjet laboratorike dhe kompjuterike etj. Po ashtu nëpërmjet nxitjes së praktikave (internships) të ndryshme në institucione shtetërore dhe private, udhëtimeve (field trips) ku mundësohen vizitat në organizata ndërkombëtare dhe inkurajimit të debatit konstruktiv që mundësohet nëpërmjet klasave të vogla dhe supervizimit të ngushtë të studentëve, këto universitete kanë arritur të krijojnë standarte perëndimore që synojnë nxjerrjen e këtyre individëve nga “kulla e fildishtë”-Universitet dhe ballafaqimin e tyre me jetën reale, cka mundëson shanse me të mëdha punësimi dhe perspektivë me reale për karrierë në të ardhmen për këta studentë. Një nga të metat kryesore të tyre, është shpesh mungesa e koordinimit mes tyre (megjithëse kohët e fundit një konsorcium i ngjashëm me pjesmarrjen e katër universiteteve privatë është krijuar), jo vetëm si një grup interesi që do ndikoj pozitivisht për një legjislacion më favorizues dhe më pak diskriminues për ‘privatët’, por edhe për t`u mbrojtur nga ndonjë universitet fantazëm si rasti i paradokohshëm i atij Institutit francez, per studimet nga distanca që doli se nuk ishte i akredituar asgjëkundi dhe lëshonte copa kartoni kartoni përkundrejt tarifave të majme.

Një nga kritikat që më shpesh ju bëhet padrejtësisht universiteteve private, ka të bëjë shpeshherë me pronarët e tyre që në ndonjë rast nuk vijnë nga bota akademike por i përkasin asaj të biznesit. Shembulli më i mirë për t`iu kundërpërgjigjur këtyre akuzave pa përmbajtje, është rasti i universiteteve më elitare amerikane (dhe për rrjedhojë edhe botërore). Universiteti Stanford i Kalifornisë, një nga më elitarët në këtë vend (ku ka qenë rektore për një periudhë kohe Kondoliza Rajs), u krijua nga Leland Stanford, një ish-guvernator i Kalifornisë, por edhe biznesmen i famshëm që krijoi pasurinë e tij kryesisht nëpërmjet spekullimeve të tokave nga kalonin linjat e ndërtimit të hekurudhave. Një rast tjetër është ai i Universitetit Kornell, i krijuar nga Ezra Kornell, ‘babai’ i zhvillimit të telegrafit dhe komercializimit të tij në fund të shekullit të 18-të. E njëtja gjë mund të thuhet për Universitetin John Hopkins, ku sot japin mësim ikona të tilla si Francis Fukajama, i cili u krijua nga investitori kryesor i hekurudhës Baltimore-Ohajo, John Hopkins, apo Universiteti i famshëm i Cikagos,- që dikur nxorri nga rradhët e veta shkollën ekonomike neoliberale nën udhëheqjen e Milton Fridmanit,- i cili u krijua nga Jon Rokfeleri. Një shembull akoma më i afërt në kohë është universiteti i Evropës Juglindore i krijua nga filantropi dhe financieri Xhorxh Soros, i cili brenda më pak se dy dekadave ka nxjerrë liderë të tillë reformatorë nga gjiri i tij, si presidenti gjeorgjian Saakshvilli dhe një pjesë të mirë të elitave politike dhe ekonomike të Evropës Qëndrore dhe Juglindore. Pra, nëse heqim një paralele të rëndomtë, argumenti se disa prej universiteteve tona private janë të dobët se janë ngritur nga biznesmenë (megjithëse ky nuk mund të përbëj aspak bazat e një gjeneralizimi), nuk qëndron. Edhe në rastet kur një tregtar pa edukim formal universitar, ka ngritur një universitet për qëllime fitimi apo thjesht filantropie, kjo nuk përbën shkak për t`u merakosur, jo vetëm sepse është stafi akademik dhe administrativ ai që merret me mbarëvajtjen e universitetit në jetën e përditshme, por edhe sepse nëse universiteti nuk arrin shpejt të krijoj emër dhe të jetë kompetitiv, do jetë vetë tregu ai që do e nxjerrë jashtë loje.

Një ide interesante që është hedhur kohët e fundit, është edhe ideja e sistemit ‘voucher’, e eksperimentuar fillimisht në SHBA, ku nëse shteti dëshiron të shtojë financimet për universitetet, këto duhet të venë aty ku zgjedh studenti. Pra fondet ndjekin studentin dhe kësisoj i jepet më shumë liri dhe mëndësi zgjedhjeje studentit dhe prindit të tij, si dhe lehtëson kushtet financiare të familjeve në nevojë, duke vlerësuar dhe shpërblyer në të njëjtën kohë meritat e gjithsecilit. Në këtë mënyrë edhe seleksionimi i universiteteve do bëhet sipas logjikës së tregut dhe duke ndjekur preferencat e njerëzve mbi bazën e një sistemi jo-diskriminues, mund të arrihet edhe në një deduksion më të qartë se kush nga sektorët ofron dhe cilësinë më të mirë, ai privat apo ai publik. Personalisht jam i mendimit që mundësia e zgjedhjes duhet të bëhet mbi baza individuale dhe roli apo funksioni i shtetit të reduktohet në krijimin e premisave të barabarta për konkurrim. Në kushtet kur sektori privat në arsimin e lartë zë më pak se 10% të atij të përgjithshëm, mendoj se jo vetëm nuk është e logjikshme të shihet si kërcënim, por përkundrazi duhet lehtësuar dhe inkurajuar.