SHQIPTARËT DHE PËRKATËSIA E TYRE FETARE

Intervistë e Zotit Xhavit Shala, Drejtor i Qendres Shqiptare të Studimeve për Sigurinë Kombëtare, dhënë për revistën “Hëna e Re” revistë e Bashkësisë Islame të Maqedonisë.

Në një debat tjetër që këto ditë u organizua në Tiranë, At Pëllumi apeloi dhe u lut që të ruhet identiteti fetar shqiptar. Ai, veç të tjerash tha se, “islamizmi shqiptar” është një nga vlerat më të çmueshme në shoqërinë tonë por edhe në Evropë. Al Pllumbi e di faremirë se islamizëm kombëtar nuk mund të ketë, sepse islami është fe universale. Kur jemi këtu, cilat janë rreziqet për një shoqëri e cila përballet me tendencat e asimilimit kombëtar në emër të “universalizmit fetar”!

Apeli i At Zef Pellumbit, është apel i dhënë në kohën e duhur. Është e vërtetë se islamizmi, si besim fetar në shumicë tek shqiptarët, ka luajtur një rol kryesor në krijimin e një prej vlerave mjaft të rëndësishme të kombit shqiptar dhe të shoqërisë shqiptare, tolerancës fetare . Toleranca jone fetare është cilësuar dhe nga perëndimi si një vlerë që do t’i ndihmojë shqiptarët të integrohen në Europë. Islami më të vërtetë është fe universale, por edhe popujt që historia i ka lidhur me atë besim fetar, arrijnë t’i japin atij disa tipare të veçanta. Duke qenë prezent në Shqipëri, në një vend europian, për rreth 500 vjet, islamizmi ka marre tiparet e një islamizmi europian, jo kopje e plotë e atij arab.Kjo nuk do të thotë se islamizmi është nacionalizuar, ajo përsëri është fe universale, por me disa tipare autoktone,siç thoni ju, të pranueshme dhe nga europianët.

Ta konkretizojmë: At Pëllumi, duke apeluaer në ruajtjen e islamit autokton ndër shoqërinë tonë, sikur shpreh brengën faqe përpjekjeve gjithnjë e më të mëdha për t’ia ndërruar imazhin e jashtëm shqiptarit. Ku konsistojnë përpjekjet e ndryshme që shqiptarët të arratisen nga pamja e vete perëndimore.

Thirrja e At Pëllumbi për ruajtjen e islamit autokton pasqyron shqetësimet e herepashershme që janë pasqyruar dhe në shtypin shqiptar, lidhur me përpjekjet që po bëjnë rrymat ekstremiste si vahabi-selefizmi për të depërtuar në islamin ballkanik e atë shqiptar.Kjo rrymë fetare fundamentaliste është e papranueshme dhe nga shume shtete te tjera me shumicë popullsie myslimane.Thirja e At Pëllumbit i bashkohet reagimit të shumë intelektualëve shqiptarë për ketë çështje. Ajo nuk është thirrje që shqiptarët të heqin dorë nga feja e tyre, por ta ruajnë atë nga mishi i huaj.Në fakt ruajtja e islamit autokton në një farë mënyrë është dhe përpjekje për të përmirësuar imazhin e Shqipërisë. Nuk duhet të harrojmë përpjekjet dhjetra vjeçare të fqinjëve tanë sllavoortodoksë për t’i paraqitur shqiptarët , myslimanë njëlloj si arabët,si mish i huaj në Ballkan dhe në Europë.Apeli merr vlera sidomos tani kur është intesifikuar kjo propogandë kundër shqiptarëve në prag të përcaktimit të statusit përfundimtar të Kosovës.Edhe vizita me datë 28 Qershor e Koshtunicës në Gazimestan, pikërisht në përvjetorin e luftës kundër turqve, donte t’i kujtonte Europës, gjoja, sakrificën serbe në mbrojtje të krishterimit nga myslimanët.Por, Koshtunica harroi se Europa sot ka parametra të tjerë për të vlerësuar “përkushtimin” e Serbisë ndaj qytetërimit të saj.

Megjithatë, duhet pranuar se islami është fe e paqes dhe e tolerancës, fe për të gjithë popujt, për të gjitha kohërat dhe në të gjitha vendet. Kodet kanunore shqiptare janë shumë të përafërta me kodet islame, sidomos në sferën e moralit, në sferën e ndamjes së mirës nga e keqja. Shqiptari mysliman reflekton energji pozitive të pakontestueshme për shoqërinë perëndimore. Së këndejmi, prej nga tërë ai insistim për demonstrim formal të shpirtërores?

Islami, ashtu si dhe besimet kryesore të tjera fetare është fe e paqes dhe e tolerancës. Por, imazhi i fesë islame si fe e paqes po rrezikon të cënohet rëndë nga veprimet e dhunshme të kryera apo të nxitura vitet e fundit, në emër të kësaj feje, nga individë, organizata terroriste apo dhe shtete te vecanta. Nga ana tjetër, mungesa e një qendre të vetme shpirtërore e zyrtare për interpretimin e unifikuar të cështjeve të diskutueshme brenda vetë filozofisë islame, ju ka lënë hapësirë interpretimeve të gabuara e abuzive me qëllime të caktuara. Vakuumi i krijuar në këtë drejtim pas rënies së Perandorisë Osmane, ka krijuar hapësirat për keqinterpretimin e keqpërdorimin e këtij besimi edhe për interesa politike të grupimeve të caktuara. Në emër të islamit flet dhe Osama Bin Laden. Ne emër te islamit ka vrarë me mijëra myslimanë, bile dhe fëmijë edhe Al Zarkaëi. Është, në rradhë të parë, detyrë e vetë vendeve të komunitetit islam, të mendojnë më shumë për të mbrojur fenë e tyre nga abuzuesit me të, të hartojnë strategjitë e duhura dhe të gjejnë format e metodat për të mbrojtur fenë islame nga pengmarrja.Në kushtet e shqiptarëve, të cilët kanë tre besime fetare, kjo është detyrë e të gjithë shoqërisë dhe jo vetëm e myslimanëve. Vetëm kështu myslimanët shqiptarë, ata të besimeve të tjera si dhe e gjithë shoqëria, do të çlirojnë vetëm energji pozitive të pakontenstueshme për shoqërinë perëndimore. Kjo jo thjesht se i pëlqen perëndimit ku duam të aderojmë, por i shërben kombit shqiptar, integrimit të tij e sigurisë sonë kombëtare.

Jeni të njohur si studiues i respektueshëm i sekteve fetare, në veçanti, i vehabizmit. Cka i lidhë shqiptarët me këtë doktrinë filozofiko-religjioze. Cka e karakterizon këtë doktrinë dhe ku mund të gjendet ndonjë pikë e përbashkët ne mes të vehabizmës dhe shqiptarizmës.

Deri me sot për vahabizmin kane shkruar shumë studiues. Unë jam përpjekur ta shoh edhe në një këndvështrim tjetër rrezikshmërinë që kjo rrymë paraqet për sigurinë tonë kombëtare e demokracinë shqiptare. Themelues i vehabizmit është Muhammed ibn Abdulvehhab, lindur në vitin 1703, afër Rijadit, në Arabinë Saudite. Vahabizmi është ajo rrymë në islam që promovon vlerat fetare mbi ato kombëtare. Vahabizmin nuk e lidh asgjë me shqiptarët. Përkundrazi, ata sot kanë bërë target myslimanizmin tradicional shqiptar.Ata janë përjashtues jo vetëm për besimet e tjera fetare si krishtërimi, por edhe për variantin e besimit islam që praktikojnë shqiptarët. Për ta janë të papranueshme simbolet dhe festat kombetare që nuk përputhen me ato fetare. Prioritare, sipas tyre, është feja e pastaj kombi.

Vahabitët, që në fillimet e tyre kundërshtonin çdo të re në fenë islame. Lëvizjen për mësimin e fesë islame direkt nga libri i Zotit e tradita profetike, ata e kthyen në një luftë të vërtetë.Sipas tyre fitorja arrihet vetëm duke bashkuar shpatën me mendimin.Njerëzit që nuk u binden urdhërave të zotit nuk është e nevojshmë të sqarohen, kundër tyre duhet të luftohet. Me ndonjë ndryshim, për shkak të kohës që jetojmë, në thelb, ky është dhe pozicioni i vahabitëve të kohëve moderne.Pushtimi prej tyre i vendeve të shejta dhe zbulimi më vonë i burimeve të mëdha të naftës, bënë që ekspansioni vahabit të jetë në rritje në të gjithë botën.

Shqipëria, ndonëse ishte pjesë e Perandorisë Osmane, duke qenë shume larg zonës së ndikimit vahabit, vazhdoi të aplikonte atë traditë islame që sollën turqit dhe që ishte shumë tolerante krahasuar me atë që përpiqeshin të përhapnin vahabitët. Ndërkohë, në historinë e islamit, shqiptarët kanë dhënë një kontribut të çmuar në goditjen e kësaj rryme të rrezikshme për vetë islamin. Mjafton të përmëndim shpartallimin që ju bëri vahabitëve shqiptari Ibrahim Pasha, i biri i sundimtarit të Egjiptit.Pas vitit 1990, afërsisht 260 vjet më vonë, lëvizja vahabite kishte tashmë ambicie ndaj myslimanëve evropianë të larguar me kohë, sipas tyre, nga tradita profetike. Këmbëngulja e tyre për të depërtuar në islamin shqiptar dhe egërsia në sjelljen e tyre,duket si një hakmarrje për atë që ju bëri Ibrahim Pasha shekuj më parë.

Vahabizmi si lëvizje fetare nuk është fenomen vetëm për Shqipërinë. Pas shembjes së komunizmit në Europen Lindore, nëpërmjet Organizatave Joqeveriare nga vendet e Gjirit, kjo lëvizje filloi të përhapej ndër myslimanët e Bullgarisë, Bosnjes, Shqipërisë, Maqedonisë e pas vitit 1999 dhe në Kosovë. Synimi i kësaj lëvizje është arabizimi i islamit ballkanik. Lënia e hapësirave te veprimit të kësaj rryme në fenë islame në hapësirat shqiptare, indirekt do të thotë të ndihmosh propagandën antishqiptare të qarqeve më të errëta sllavo ortodokse. Përkundrazi, ngushtimi i hapësirave të veprimit të vahabizmit, do të ishte një kontribut i vyer jo vetëm për myslimanizmin tradicional shqiptar, por dhe për integrimin euroatllantik të shqiptarëve e për sigurinë tonë kombëtare.

Të flasim pak për sektet e tjera fetare që hasen sidomos në Shqipëri. Nëse për sektet fetare islame mund të thuhet se janë në ekspansion, sektet e tjera fetare, ndonëse të kujdesshme, i kanë sjellë mjaft kokëçarje shqiptarëve. Nën emrin e atyre sekteve pati edhe vetëvrasje por edhe dukuri të tjera të shëmtuara që kulmuan me aktivitete pedofile.

Megjithë traditën tolerante në çështje fetare, shoqëria shqiptare pas vitit 1990, u gjend e papërgatitur dhe u ekspozua menjëherë jo vetëm ndaj formave të reja të islamit dhe të krishterimit, të panjohura më parë, por edhe ndaj një numri sektesh e ndikimesh të jashtme. Gjithashtu, futja e Dëshmitarëve të Jehovait në skenën e besimeve fetare në Shqipëri, përveç xhelozisë së besimeve tona tradicionale, u pasua nga një serial vetëvrasjesh të miturish në fillim të vitit 2005. Për vetëvrasjet, media fajësoi edukimin fetar të dëshmitarëve, megjithëse edhe pas akuzave, gjer më sot, nuk ka patur asnjë provë për të dëshmuar këtë fakt. Në disa raste, vetë autoritetet e besimeve zyrtare fetare në vendin tonë, kanë denoncuar prezencën e misionarëve të huaj fetarë, të cilët, gjoja, operojnë në emër të tyre, por që nuk dihet kë përfaqësojnë.

Krizat dhe destabiliteti politik, social, ekonomik, financiar që ka përjetuar vendi ynë gjatë tranzicionit (vitet 1991, 1992, janar-mars 1997, shtator 1998), të shoqëruara me mungesën e shtetit ligjor dhe me cënime të rënda të rendit dhe sigurisë; mungesa e financimeve nga shteti dhe shpresa tek ndihmat që vinin nga jashtë; mungesa e një ligji mbi komunitetet fetare; pozicioni i përshtatshëm gjeografik i Shqipërise midis Lindjes dhe Perendimit dhe dominimi në numër i popullsisë myslimane ; mungesa e strukturave efiçente shtetërore që të merren me menaxhimin e raporteve ligjore dhe të detyrimeve të ndërsjellta të shtetit me komunitetet fetare, janë disa nga faktorët që i lanë hapësirë ardhjes në Shqipëri të lloj - lloj sektesh e lëvizjesh fetare,veprimtaria e te cilave ishte e ndaluar me ligj në shumë shtete.

Ka një masë deri ku mund të shkojë liria e mendimit dhe veprimit! Shteti shqiptar, i përballur me nevojën e skajshme për t’u dëshmuar si shoqëri demokratike, lë përshtypjen se nuk ka kurrfarë platforme për sa i përket rujtjes së vlerave shpirtëore, të atyre vlerave që historikisht kanë qenë tipare të shqiptarit qoftë i krishter apo mysliman. Apo kemi të bëjmë tashmë me një “komunitet ekstremist fetar” përballë së cilës shteti sillet mjaft me kujdes.

Populli shqiptar, gjatë historisë së tij ka kaluar në shumë luftra e kalvare, por në asnjë rast nuk ka patur konflikte të brendshme fetare. Qënia në themel të identitetit kombëtar të shqiptarëve jo i fesë, por i gjuhës, traditës e kulturës; prezenca e një feje islame përgjithësisht popullore dhe e zbutur nga bektashizmi; urrejtja dhe lufta kundër rrymave intolerante në islam siç ishte vahabizmi; ftohja e detyruar e brezit të ri të shqiptarëve ndaj fesë gjatë regjimit komunist; moskthimi i konflikteve ekonomike e shoqërore në konflikte fetare si dhe tradita e forcave politike të cilat historikisht, nuk kanë synuar që të krijojnë një elektorat mbi baza fetare, janë disa nga faktorët qe i kanë ruajtur besimet fetarë nga fanatizmi, ekstremizmi apo fondamentalizmit fetar dhe që kanë çimentuar tolerancën fetare të Shqiptarëve. Por, për tolerancën fetare është shtuar rreziku nga “importimi” i rrymave të tilla nga jashtë. Importimi në mënyrë të pakontrolluar i një sërë sektesh e rrymash fetare, të cilat cënojnë të drejtën e shqiptarëve për të ushtruar besimet e tyre tradicionale fetare, sekte e rryma prej të cilave kanë frikë dhe shtete me demokraci të konsoliduar, kërkon një rol në rritje të agjensive ligjzbatuese. Është detyrë e tyre të respektojnë lirinë e besimeve fetare, por dhe të mos lejojnë që abuzimi me këto liri të cënojë sigurinë kombëtare. Nuk duhet lejuar krijimi i asaj që ju e quani “komunitet ekstremist fetar”. Në të kundërtën, sigurinë kombëtare e kërcënon një rrezik serioz. Neutraliteti pasiv ndaj cështjeve fetare në këto vite, i ka hapur jo pak probleme Shqipërisë. Prandaj shteti duhet të lëvizë nga pozicioni i neutralitetit pasiv në atë të laicitetit veprues. Qendra Shqiptare e Studimeve për Sigurinë Kombëtare në vazhdimësi ka argumentuar se, “laiciteti aktiv” do të ishte pozicioni më i përshtatshëm i shtetit shqiptar në raport me besimet fetare. Nëpërmjet studimeve dhe artikujve, ajo është përpjekur të sensibilizojë autoritet shtetërore, ato fetare dhe shoqërinë civile për rëndësinë që ka ky problem për sigurinë kombëtare.

Simbolet fetare në asnjë vend në botë nuk janë kulte fetare! Në Shqipëri, një kohë po lulëzonin kryqet nëpër vende të larta që mund të shihen nga një distancë disakilometrëshe! Komuniteti mysliman këtyre provokimeve nisi t’u përgjigjet me “mohim” të Skënderbeut, të Nënës Tereze dhe disa figurave kombëtare të përkatësisë krishtere! Sekretari gjeneral i Komunitetit, Sali Tivari u vra dhe ajo vrasje akoma nuk u ndriçua! Ju, si luftëtarë i pakompromis kundër atyre që manipulojnë në emër të fesë isklame, për mrekulli i shpëtuat atentatit! Kush po i fryen dhe kujt i duhen këto polarizime kaq të rrezikshme të shoqërisë shqiptare!

Është e vërtetë që ka patur një moment kur segmente të caktuara nga komunitetet tradicionale fetare jo myslimane, janë përpjekur të tregojnë një prezencë më të madhe të tyre, duke ndërtuar simbole fetare ne vende të dukshme, jashte objekteve të tyre të kultit, çka nuk ka qenë në traditën shqiptare. Kjo ka ndodhur në muajin dhjetor të vitit të kaluar, në tre kodra të zonës së Bushatit, kur u vendosën pa leje, në prona publike kryqe të mëdha, simbole të besimit katolik. Banorë të kësaj zone, të besimit mysliman, sipas myftinisë atje, janë ankuar dhe kanë kërkuar që kryqet të vendosen brenda objekteve fetare. Në të vërtetë pëplasja ishte më shumë mediatike.Duket, dikujt i interesonte më shumë zhurma që po bëhej për këtë problem. Përplasjet e nxitura për simbolet fetare, synojnë t’i paraqesin të rrezikuara besimet fetare kristiane në Shqipëri. Qendra Shqiptare e Studimeve për Sigurinë Kombëtare, që në muajin Mars të vitit të kaluar, duke analizuar rastet e vendosjes pa leje dhe dëmtimit të kryqeve në Elbasan e Xarë të Sarandës, paralajmëroi për rrezikshmërinë dhe pasojat e përplasjeve për simbolet fetare.

Përveç papërgjegjshmërisë së strukturave të pushtetit vendor që lejonin ngritjen pa leje, në prona publike, të objekteve të tilla si dhe papërgjegjshmërisë dhe tendencës për protagonizëm qe janë vënë re herë pas here në segmente të caktuara të strukturave rajonale të komuniteteve fetare, ka patur dhe faktorë të jashtëm të interesuar për cënimin e tolerancës fetare në vendin tonë. Për rastin e kryqeve të Bushatit shtypi, në dy raste, duke ju referuar burimeve të Shërbimit Sekret Shqiptar, raportoi për mundësinë që, “celula të shërbimeve sekrete të fqinjëve veriorë po tentojnë të krijojnë vatra tensioni për të spostuar vëmendjen nga situatat mjaft të rëndësishme për të ardhmen e rajonit”.

Edhe më parë, burime të besueshme të komunitetit të shërbimeve tona ligjzbatuese, kanë raportuar raste kur shërbimet sekrete serbe kanë nxitur veprimet radikale në besimet tona fetare. Ato kanë vite që e nxisin këtë radikalizim dhe propagandojnë rrezikun e islamit radikal ndër shqiptarët në Ballkan. Synimi i tyre është të kompromentojnë përpjekjet e Kosovës për pavarësi dhe ta mohojnë opsionin e pavarësisë si një zgjidhje për stabilitetin e Europës. Serbët duket, kanë një strategji për këtë qëllim, strategji që përfshin që nga angazhimi i shërbimeve të fshehta e deri tek propaganda në media.

Në historinë kombëtare vend meritor dhe jashtëzakonisht të rëndësishëm zë edhe komuniteti ortodoks shqiptar. Maqedonasit pretendojnë se në Shqipëri jetojnë mbi 300 mij ortodoksë, po kështu mendojnë edhe grekët! Në emër të ortodoksizmës shprehen pretendime madje edhe territoriale në dëm të Shqipërisë. Shqiptarët, sidomos shteti shqiptar, për hirë të Fan Nolit, ia kan borxh këtij komuniteti që t’ia rikthejnë atë shkëlqim dhe vlera kombëtare. Shërbime të ndryshme sekrete ortodokse synojnë që kurdoherë një pjesë të Shqipërisë ta destabilizojnë përmes elementit fetar ortodoks.

Është e vërtetë që komuniteti ortodoks shqiptar është një pjesë jashtëzakonisht e rëndësishme e koloritit fetar shqiptar. Elita e patriotëve shqiptarë, të përbërë nga personalitete të tre besimeve kryesore fetare, menjëherë pas krijimit të shtetit të pavarur shqiptar, gjithmonë janë përpjekur të përhapin frymën që besimet fetare, pavarësisht nga pesha në numër, duhet të trajtoheshin, të përfaqësoheshin e ta ndjenin veten të barabarta. Pra, asnjëri komunitet fetar, të mos e ndjente veten në minorancë.Kjo ka qenë shtylla e dialogut ndërfetar dhe tolerancës fetare në vendin tonë.

Patriotët shqiptarë me në krye Nolin, arritën shkëputjen nga kisha greke dhe shpallën krijimin e Kishës Autoqefale Shqiptare që në shtator 1922. Kjo u njoh si e tillë dhe nga simotrat e saj në vitin 1937. Pas përmbysjes së komunizmit, komuniteti shqiptar ortodoks në Shqipëri u ndihmua për rimëkëmbjen e infrastrukturës si dhe me kuadro fetarë nga ana e kishës ortodokse greke. Debate shpërthyen, pasi në kundërshtim me statusin dhe praktikën e ortodoksisë shqiptare, në krye të kësaj kishe u vendos një shtetas grek. Vitet kaluan dhe, megjithëse janë bërë përpjekje serioze për krijimin e klerit vendas të kësaj kishe, problemi i primatit akoma nuk është zgjidhur. Në shumë raste, në opinionn vendas, është vënë në dyshim autoqefalia e kësaj kishe. Më i fundit është rasti i përfshirjes së segmenteve vendorë të kësaj kishe në skandalin e zhvarrimit të eshtrave të ushtarëve grekë në Kosinë të Përmetit.Gjithsesi, besimtarët ortodoksë shqiptarë do të dinë ta zgjidhin këtë “krizë identiteti„ të kishës tyre dhe do t’i rikthejë asaj shkëlqimin e humbur të kohës së Nolit.

A mendoni dhe a prisni që një ditë komunitetet myslimane të shqiptarëve, në bashkëpunim me organet gjegjëse shtetërore, të dalin dhe publikisht të kërkojnë ruajtjen e përkatësive tona fetare nga tentativat e elementeve të diskutueshme që përpiqen të infiltrohen në emër të feve!

Aktualisht ka një ndërgjegjësim më të madh jo vetëm të strukturave shtetërore, por dhe të vetë komuniteteve fetare, të intelektualëve dhe në përgjithësi të shoqërisë civile ndaj rasteve të raportuara si kërcënime të tolerancës fetare apo tentativave të elementëve të diskutueshëm që përpiqen të infiltrojnë në emër të fesë.

T’i kthehemi edhe njëherë fillimit të bisedës! Nuk ka kurrfarë dyshimi se, “detyrimi” i shqiptarëve, qoftë ai edhe vullnetar, i brendshëm, për të hequr dorë nga myslimanizmi në favor të evropianizmit, në botën perëndimore përceptohet si akt i shëmtuar, si një vetëvrasje shpirtërore! Atëherë, prej nga sërë angazhime që Evropës t’i qasemi si shqiptarë të krishterë apo edhe atesitë. Në shtetet perëndimore sot kemi miliona shqiptarë myslimanë të cilët bashkëjetojnë mrekullueshëm me perëndimorët!

Askush në Europë nuk na kërkon ne shqiptarëve se nëse duam të pranohemi në BE, duhet të heqim dorë nga myslimanizmi e të bëhemi të krishterë. Tolerancën dhe koloritin tonë fetar Europa e quan një vlerë tonën mjaft pozitive, vlerë e cila do të na ndihmojë t’i bashkangjitemi familjes së përbashkët europiane. Prandaj është e domosdoshme ruajtja dhe promovimi i kësaj vlere.

Cila është fuqia e Institucioneve tona fetare për t’i ruajtur vlerat e mirëfillta fetare si dhe komunitetet e veta nga ndikimet e ndryshme që shiten për fe!

Institucionet tona fetare kanë filluar të ndërgjegjësohen mbi domosdoshmërinë e ruajtjes së vlerave dhe të komuniteteve të veta fetare nga ndikimet e ndryshme që i kundërvihen traditës sonë fetare. Por është e domosdoshme që këtyre institucioneve t’ju rritet pavarësia nga ndihmat ekonomike që vijnë nga jashtë. Kjo arrihet në dy mënyra, duke i kthyer atyre sa më shpejt pronat e sekuestruara gjatë regjimit komunist si dhe duke i mbështetur pjesërisht financiarisht nga shteti deri sa ato të mëkëmben ekonomikisht.

Sa është ndihma e gjithanshme e shtetit në favor të këtyre Institucioneve, të cilat, për shkaqe sidomos finansiare, janë të pafuqishme për t’u përballur me individë e grupacione që synojnë institucioanlizimin e tyre, madje edhe depërtimin në instanca më të larta shtetërore, gjithnjë duke synuar realizim të qëllimeve të tyre nebuloze, për të mos thënë, të dyshimta.

Siç e theksova dhe më lart është e domosdoshme rritja e pavarësisë ekonomike të institucioneve tona fetare. Ky është një problem me ndikime mjaft të rëndësishme në sigurinë tonë kombëtare.Eksperienca ka treguar se ndihmat nga jashtë kanë qenë gjithmonë të kushtëzuara. Vahabitët filluan të depërtojnë në Shqipëri pikërisht se përfituan nga mbështetja financiare e OJQ-ve arabe e nga varfëria ekonomike e komunitetit mysliman shqiptar. Po kështu dhe sektet e tjera fetare kanë mundur të rrisin prezencën e tyre në trojet shqiptare sepse kanë patur suporte të fuqishme e të dyshimta ekonomike. Pikërisht këtu duhet të ndihet dora e shtetit. Ai nuk duhet të jetë në rolin e sehirxhiut. Shteti duhet të gjejë rrugët për mbështetjen financiare të komuniteteve fetare tradicionale. Njëkohësisht, duhet të kalojë “në sitë” financimet e dyshimta ndaj individëve apo grupacioneve që synojnë institucionalizimin e tyre. Kjo nuk cënon lirinë fetare por, përkundrazi, i garanton ato. Shumë kohë më parë, pas shpalljes së pavarësisë, patriotët shqiptarë, këto probleme i kanë vlerësuar si shumë të rëndësishme dhe me një ndikim të madh në të ardhmen e shtetit të ri që po ndërtonin. Për të parandaluar vënien e besimeve fetare nën kontrollin e të huajve,shtetarët në atë kohë krijuan infrastukturën e nevojshme ligjore dhe zgjidhën ligjërisht që në vitin 1923 që kleri fetar do të financohet pjesërisht nga arka e shtetit, në raport me numrin e popullsisë së çdo besimi. Ligjvënësit në atë kohë ishin të bindur mbi domosdoshmërinë e pavarësisë së klerit nga financimet e huaja. Ky është një shembull për t’u ndjekur dhe nga shtetarët e sotëm.Komunitetet tradicionale fetare në Shqipëri besojnë shumë në premtimin e dhënë nga Kyreministri Berisha për kthimin e kompesimin e pronave të tyre, të sekuestruara gjatë regjimit komunist.