Selenica – shkëlqimi dhe rënia e një qyteti

Shkruan: Fatmir Toçi

Kur del nga Vlora në drejtim të qafës së Babicës, pasi lë në të djathtë Sherishtën e begatë, rruga nacionale ndahet në dy drejtime: njëra, në të djathtë, të çon në Drashovicë, e më tej në të gjitha fshatrat e Lumit të Vlorës, deri në Kuç ku buron ky lum jetëdhënës, e më pas arrin detin në Borsh; ndërsa tjetra, në të majtë shkon drejt Peshkëpisë duke kaluar urën e re mbi lumë. Pikërisht këtu ka një degëzim tjetër rrugë: njëra të çon në zonën e naftës me qendër Vllahinën, ndërsa në të majtë rruga të shpie drejt e në Selenicë, duke kaluar më parë nga Armeni, qëndra e komunës me të njëjtin emrë, ndërtuar buzë lumit, i cili pak më poshtë derdhet në Vjosë.

Qyteti i Selenicës shtrihet rrëzë kodrave në bregun e majtë të Vjosës, pikërisht në afërsi të fushës ku Lumi i Vlorës (apo i Shushicës, siç quhet në rrjedhën e sipërme të tij) derdhet në Vjosë, si një degë e rëndësishme e tij. E gjithë rruga automobisitike, e ngushtë (sa zor mund të ndrrohen dy makina) dhe e asfaltuar keq, kalon buzë lumit, madje aq afër sa shpesh dimrit apo në pranverë përmbytet nga ujrat e lumit duke i izoluar banorët nga pjesa tjetër e vendit. Një problem ky i ngritur shumë herë nga selenicasit, por që nuk u muar parasysh as tani së fundi kur u bë riasfaltimi i rrugës që lidh qytetin me Peshkëpinë në prag të fushatës elektorale.

Nga të dhënat historike Selenica dëshmohet si vendbanim i lashtë me emrin Nymfeum dhe përmendet për zjarret e përherëshme që dalloheshin që larg; mesa duket nga përbërja bituminoze e tokës që përbën këtë zonë. Ka të dhëna që miniera sere ka pasur që në antikitet dhe bitumi është shfrytëzuar në ndërtime dhe si lëndë izoluese për mjetet e lundrimit të kohës në qytetet përreth, si Amantia, Oriku, Apollonia, Bylisi, madje edhe më larg në qytetet e njohura greke dhe përtej detit në qytetet romake.

Dëshmitë e para për emrin Selenicë datojnë në vitin 1700 dhe deri më sot vazhdon të njihet me këtë emër. Emri i këtij qyteti është i lidhur kryesisht me pasuritë e nëntokës së saj, nxjerrjen dhe shfrytëzimin e bitumit natyror, gjë që ka ndikuar në rritjen dhe zhvillimin e qytetit. Në fillim të shekullit të kaluar ka dëshmi të shumta të shfrytëzimit çnjerëzor që i janë bërë burimeve natyrore të bitumit nga shoqëritë e huaja. Në fillim nga Perandoria Turke, ku ishte e përfshirë edhe Shqipëria për gati 500 vjet, më pas nga shoqëritë angleze, francese e, më pas ato italiane para dhe gjatë Luftës II Botërore. Miniera e parë e organizuar si e tillë daton në vitin rreth vitit 1830 dhe është ngritur nga një shoqëri angleze. Dokumente për grevat e punëtorëve në fillim të shekullit të kaluar, kryesisht në vitin 1923 dhe 1927, për kushte më të mira pune e paga më të larta e tregojnë më së miri
këtë. Gjatë kohës së mbretërimit të Zogut shfrytëzimi i bitumeve të Selenicës bëhej nga shoqëritë italiane, revolta e punëtorëve ndaj të cilave është e njohur nga ngjarjet e viteve 1937, 1940, 1941 dhe 1942. Poeti dhe shqiptari i madh Dritëro Agolli në poemën e tij të njohur “Nënë Shqipëri” shkruan në vargje se me bitumin cilësor të Selenicës u shtruan rrugët e Romës e Parisit, në një kohë që ne nuk kishim rrugë për vehte. Zhvillimin më të madh Selenica e mori pas Luftës II Botërore, ku rrjedhojë e shfrytëzimit të bitumeve të saj u hapën shumë vende pune dhe numri i banorëve u rrit ndjeshëm, kryesisht me të ardhur nga zona e Lumit të Vlorës dhe fshatrat përrreth. Në vitin 1950 Selenica kishte rreth 2000 banorë, në 1970 mbi 5000 banorë, në 1980 rreth 6200 banorë, ndërsa në vitit 1990 gati 9.000 banorë.

Vënia në shfrytëzim të plotë të minierës së Bitumit, rritja e numrit të banorëve, ndikuan në zgjerimin dhe zhvillimi i qytetit dhe nevojën për një jetë të gjallë shoqërore, kultrurore e sportive. Kujtohet me nostalgji që në Selenicë kishte trupë amatore teatri, estrade dhe sallë kinemaje, pallat kulture dhe muzeum, shkollë të mesme dhe bujqësore, si dhe bibliotekë publike. Selenica kishte ekipin e saj te futbollit, të njohur në kampionatin kombëtar edhe si pjesmarrëse në kategorinë e parë, si dhe ekipe zinxhir të femrave në volejboll e basketboll, madje edhe kjo e fundit në kategorinë e parë të kampionatit shqiptar. Sot asgjë, veç një grumbull gërmadhash të objekteve të dikurshme dhe një kujtim i largët në rrëfimet e të moshuarve.

Po ku është katandisur Selenica sot?

Është e trishtueshme ta themi që në fillim që Selenica, nga një qytet me emër dhe i njohur në të gjithë vendin, me mbi 8000 banorë në fillim të viteve ’90 është kthyer sot në një fshat të madh me jo më shumë se 2500 banorë, të cilët jetojnë në kufijtë e mbijetesës dhe, mbi 80 përqind e popullsisë, me të ardhurat që vijnë kryesisht nga emigracioni. Një pamje e zymtë ka mbuluar gjithë atë që ka mbetur nga qyteti i dikurshëm dhe gjurmët e objekteve të shkatërruara janë panorama që të del përpara ngado. Problemi më i madh është papunësia; në vitin 1990 vetëm në minierë punonin 1350 punonjës, ndërsa sot nuk bëhen as 100 punonjës, edhe kjo falë një firme franceze që ka mbetur akoma e interesuar për bitiumin e Selenicës, por që nuk ka asnjë interes të bëjë investime për zgjerimin e fronteve të punës dhe modernizimin e teknologjisë së nxjerrjes së mineralit. Në nëntokën e Selenicës
janë hapur mbi 500 kilometra tutele, galeri për nxjerrjen e bitumit, i cili më pak kalonte në fabrikën e pasurimit mbi tokë. Gjatësia e këtyre galerive do të ishte e barabartë sikur të hapeshin dy tutele paralele që do të përshkonin gjithë Shqipërinë nga jugu në veri. Parametrat më të larta të prodhimit në historinë e saj miniera e Selenicës i arriti në vitin 1987, në prag të shpërbërjes së sistemit monist, kur u arrit të prodhoheshin 123.000 ton bitume e rërë bituminose dhe brenda këtij viti u arrit të hapeshin 17.000 ml galeri të reja. Kur e krahason me prodhimin e sotëm, ku me vështirësi arrihet të prodhohen jo më shumë se 9.000 ton prodhime bituminose në vit e kupton se ç’drejtim ka marre fati i ketij qyteti dhe sa pak po bëhet për shfrytëzimin e resurseve të brendshme të vendit. Është për t’u çuditur se si shteti qëndron i painteresuar dhe nuk shfrytëzon resurset natyrore të llojshmërisë
së bitumeve, të cilat janë me cilësi të lartë. Kjo do të ishte dhe një rrugë efektive për zgjidhjen e problemit të papunësisë jo vetëm në bashkinë e Selenicës, por edhe në zonat përreth.

Por, veç zhdukjes së burimeve të punës, jetës socialkulturore Selenica ka edhe probleme të tjera që i kanë çuar njerëzit e këtij qyteti drejt një mjerimi të skajshëm dhe me pak shpresa për fëmijët e tyre. E ndërtuar buzë dy lumenjeve të njohur, Vjosës dhe Shushicës, qyteti dhe zonat përreth janë të kërcënuara nga përmbytjet e përvitëshme për mungesë të pak fondeve nga shteti për ngritjen e pritave dhe argjinaturave në shtratin e lumit. Si rrjedhojë e kësaj, vetëm vitet e fundit janë humbur përfundimisht nga përmbytjet rreth 50 hektarë tokë buzë lumit, pronë e disa dhjetra familjeve dhe mjeti i vetëm i jetesës së tyre. Por përmbytjet periodike të lumenjëve nuk kanë kursyer as rrugën që lidh qytetin me Vlorën dhe fshatrat përreth; një rrugë jashtë standarteve, sa mezi shkëmbehen 2 biçikleta e jo më dy automjete. Edhe kjo rrugë e ndërtuar e pastudiuar buzë lumit përmbytet vazhdimisht gjatë
dimrit dhe bëhet e pakalueshme duke izoluar qytetin nga bota.

Por edhe pse noton në ujrat e lumenjëve familjet selenicase nuk janë të furnizuara me ujë të vazhdueshëm në shtëpitë e tyre. Kjo tashmë nuk është ndonjë gjë e re edhe për banorët e zonave përreth apo për shqiptarët në të gjithë vendin. Por për banorët e Selenicës problemi më i madh është cilësia e ujit që pinë, i cili është normalisht i papërdorshëm për shkak të përqindjes së lartë të squfurit dhe hidrokarbureve që përmban. Me sa duket shtresat bituminose të tokës mbi të cilat ngrihet qyteti ndikojnë në përbërjen e ujrave nëntokësorë dhe janë kimikisht të papërdorshëm dhe një rrezik real për jetën e njerëzve. Efektet nga përdorimi i ujrave të tilla të që nuk i plotësojnë parametrat kimiko – biologjike të lejuara janë shkatërruese për organizimin e njeriut dhe mund të sjellin pasoja të dëmshme që zor se rikuperohen në disa breza. Ndaj dhe zgjidhja e problemit të furnizimit me
ujë të pijshëm të kontrolluar për banorët e Selenicës është një nga masat më emergjente, pavarësisht nga investimi që kërkohet.

Është e lehtë ta konstatosh dhe akoma më e lehtë ta thuash se degradami i këtij qyteti ka ardhur si rrjedhojë e ndryshimeve të mëdha sociale që përfshinë edhe vendin tonë pas viteve ’90 të shekullit të kaluar, por edhe nga mungesa e politikave dhe strategjive të studiuara për zhvillimet e vendit dhe në shërbim të njerëzve. Fatin e Selenicës, ku më shumë e ku më pak, e kanë sot edhe qëndra të tjera industriale në të gjithë vendin, kryesisht qëndrat minatrore apo fabrikat e pasurimit të mineraleve, si Memaliaj, Laçi, Rubiku, Spaçi, Gjegjani, Kurbneshi, Valiasi, Prrenjasi, madje edhe qyetete të tilla të mëdha si Elbasani, etj. Por rasti i Selenicës është më specifik për shkak të interesit për prodhimin me cilësi të larte bitumit dhe rërërave bituminose.Veç kësaj Selenica është e njohur si një prej tre prodhuesve më të rëndësishëm në botë për prodhimin e aditivit natyral (SL 120), i cili
përdoret si shtesë (në masën 2 %) për përmirësimin cilësor në përdorimin e bitumeve, duke i dhënë përzierjes elesticitetin, butësinë apo fortësinë e duhur praktike. Qëndra të tjera të njohura për prodhimin e këtij aditivi janë Gelsomite në SHBA dhe në Trinidat të Afrikës, që do të thotë se është e vetmja qëndër prodhuese e tillë në gjithë Evropën.
Kuptohet se me minierën e bitumit është e lidhur ekzistenca e këtij qyteti, aq sa zor se ka familje në këtë qytet që të mos ketë pjestar të saj të punësuar në një nga hallkat e industrisë së nxjerrjes dhe përpunimit të bitumeve. Një prej tyre, inxhinieri Pandi Bombaj, kur flet për Selenicën, kryefjala e të gjithë bisedës është miniera. I ka kushtuar gjithë jetën punës në këtë minierë, ku ka punuar dhe ngrysi jetën edhe i ati, dhe trishtimi për gjendjen e sotme i lexohet në sy. Ai akoma beson se interesi dhe vëmendja për qytetin e tij do të kthehet një ditë dhe Selenica do t’i kthehet shkëlqimit të dikurshëm. Ndaj dhe vazhdon të punojë si drejtor ekzekutiv në ndërmarrjen “Selenicë Bitumi ShA”, të cilën e ka marrë me koncesion një firmë francese, e cila punon kryesisht për eksport. Mbyllja e galerive të minierës, kuptohet, hodhi në rrugë disa qindra minatorë dhe punonjës të tjerë të
industrisë së bitimit. Me qindra familje mbeten pa të ardhura dhe pjesa më e madhe e minatorëve dhe fëmijët e tyre në moshë për punë, morën rrugën e kurbetit. Mendohet se 80 % e të ardhurave për mbijetesën e familjeve të Selenicës vijnë nga emigrazioni. Por, vala e krizës ekonomike që ka goditur Greqinë dhe vendet e tjera te Evropës ka filluar të ndihet edhe në vendin tonë, kështu që edhe selenicasit ndihen përsëri të rrezikuar si në ditët kur u mbyll miniera dhe u hodhën në rrugë. Kërkesat e vazhdueshme të tyre për punë duke ringjallur minierën, status të minatorit, rritje të pensioneve dhe asistencë sociale kanë rënë në vesh të shurdhër përfaqësuesve të shtetit dhe qeverive që janë ndërruar shpesh në dy dekadat e fundit. Edhe politika vetëm sa i ka përdorur selenicasit, duke u premtuar gjatë fushatave elektorale dhe duke u kthyer krahët sapo u ka marrë votën. Edhe ato pak investime që janë bërë me bujë e me zhurmë nuk janë realizuar sipas kërkesave e premtimeve dhe, nga ana tjetër janë kthyer në burime korrupsioni e allishverishesh në bashkëpunim me njerëzit e veshur me pushtet. Rastet e financimeve që janë dhënë për rrugë, ujsjellsa, punime bonifikimi apo edhe ndonjë objekt memorial kulturor e tregojnë më së miri këtë.

Por ajo që e ka bërë më të vrazhdë dhe të acaruar jetën e banorëve të këtij qyteti është ndikimi i politikës të njerëzit, të ndarë tashmë në kampe, dhe rritja e frymës konfliktuale edhe nga prekja e interesave të njerëzve duke i goditur ata për shkak të mendimit dhe qëndrimit të tyre të lirë deri në lëvizje të qëllimshme dhe largime nga puna. Eshtë tipik rasti i intelektualit Kozma Mitro, mësues dhe nëndrejtor i shkollës 9-vjeçare”Todi Koçeli” të Selenicës, njohës i tre gjuhëve të huaja, i cili u largua nga puna menjëherë pas zgjedhjeve të 28 qershorit. Arsyeja: se ishte komisioner si përfaqësues i Partisë Socialiste në këto zgjedhje. Përvoja 30-vjeçare e mësimdhënësit Kozma Mitro, mesa duket, nuk i vlen drejtuesve të arësimit në Qarkun e Vlorës dhe e zëvëndësuan menjëherë me militantë të partisë në pushtet me arësim të papërfunduar bujqësor. Na e forcojn bindjen tonë veprimet e kësaj drejtorie arsimore, që po vepron në të njëjtën mënyrë në të gjitha shkollat e qarkut, kur shohim se në shkollat e Selenicës, madje edhe në atë të mesme mësimin e gjuhës e të lëtërsisë, por edhe lëndët e tjera, i japin mësuës të padiplomuar. Por hakmarrja e pushtetit ndaj njerëzve të lirë që nuk pas fillit dhe nuk mendojnë si ata nuk mbaron këtu. Kryetari i Bashkisë, i cili si forcë politike i përkiste PPDNJ dhe erdhi në atë karrige më votat e kësaj partie, pasi ndërroi padron dhe kaloi me fituesin nuk mund të mbante në punë në administratën bashkiake njerëz që nuk i bindeshin verbërisht dhe nuk ktheheshin në militantë të padronit të tij të ri. Për t’u treguar i zellshëm ai largoi menjëherë nga puna financierët Gjinovefa Xhafa dhe Anton Arapaj, për shkak të bindjeve të tyre të majta dhe aspak për moskryejen e detyrës, duke thyer kështu edhe ligjin për statusin e
nëpunësit civil. Shpata ra edhe mbi disa punonjës të Telekomit si Ermion Rrapaj, Veli Beqiri, Fatmir Abazi, etj. duke mos kursyer as edhe përgjegjësin e Telekomit Ilir Veizi. Edukatoret e kopshtit Kateriana Velaj dhe Alketa Veizi nuk u pa e arësyshme që të edukonin selenicasit e vegjël me ide të kulturë “të majtë”, ndaj u hodhën në rrugë për të punësuar militantët e djathtë. Po kështu edhe Leftëri Abazi, punonjëse në qendrën shendetësore, të cilën e transferuar në fshatin Roms për ta dekurajuar e paër ta detyruar që të lironte vendin e punës. Por rastet më antinjerëzore janë largimi nga puna i punonjësit të Zyrës së Sigurimeve Shoqërore Luan Islami, i sëmurë prej kohësh, duke ja shtuar atij vështirësitë e mbijetesës, si dhe e Përparime Trokës, pastruese në Qendrën Shëndetësore, e cila ka mbetur e ve që nga viti i mbrapshtë 1997, kur humbi jetën i shoqi. E mbetur vetëm me dy fëmijë të pamundur akoma për punë familja Troka po kalon ditët më të zeza të jetës së saj, pa asnjë të ardhur dhe pa asnjë ndihmë. Raste të tilla janë me dhjetra në Selenicën e varfër dhe skajshëm të politizuar, por, besojmë se mjaftojnë për të treguar sadopak mjerimin e njerëzve që kërkojnë punë, arsim, dituri dhe një jetë normale,të drejta që ia siguron Kushtetuta e këtij vendi, të drejtat universale të njeriut, por nuk ua jep dhe ua mohon politika e ditës, shteti e pushteti i sotëm me indiferencën dhe mospërfilljen e pashembullt të kërkesave dhe halleve të tyre.

Selenica është një vend që i ka te gjitha: fushën, kodrën, ujin e lumenjeve, ullishta e vreshta, dhe afër Vlorës si një qytet i madh e pranë detit.

Selenica e njohur që prej para Krishtit, e banuar dhe me aktivitet për disa mijëvjeçarë, e rëndësishme për bitumin e saj sidomos në dy shekuj e fundit, me gjallërim e shkëlqim në gjysmëshekullin e kaluar, sot rrezikohet të kthehet nga qytet në një fshat të madh dhe, ndoshta nesër në një fshat të vogël sa një pikë në hartën e SHqipërisë.

E vetmja gjë që na mbetet që t’u themi ketyre njerëzve të dëshpëruar dhe të zhytur në mjerimin ku e kanë katandisur vendin është që të mos e humbin shpresën dhe të mos gjunjëzohen nga presioni i një klani hajdutësh dhe shërbëtorët e tyre që e ka mbërthyer për gryke këtë vend dhe poi a marrin frymen.