Disa këshilla për institucionet republikane

Shkruan: Prof. Abdyl Kadolli

Republika e Kosovës është një shtet i ri, ende i brishtë, që ka nevojë për stabilizim, afirmim ndërkombëtar dhe integrim euroatlantik.

Ajo ende nuk ka vënë kontrollin shtetëror në gjithë territorin e vet.

Pikat e saj më të dobëta sot janë mekanizmat shtetërorë dhe gjendja ekonomike e sociale e popullsisë.

Tronditjen e tashme sociale e provokuan tri kupolat republikane: Presidenca, Parlamenti dhe Qeveria e Kosovës, me veprimet e tyre të paligjshme e të papërgjegjshme. Arsyetimet me “gabime teknike” tingëllojnë shumë qesharake!

Së pari ato injoruan vetë segmentet kryesore të aparatit shtetëror, si policinë, gjyqësinë dhe administratën shtetërore, pa të cilat nuk mund të ketë zbatim të ligjit.   

Për ta zbutur krizën e tashme sociale, institucionet shtetërore duhet të veprojnë me masa të përshpejtuara.

Së pari ato duhet t’i kthejnë në arkën shtetërore rritjet e pagave, pagën e 13-të dhe pagesën retroaktive.

Brengos shumë fakti që asnjë ministër dhe asnjë deputet nuk kishte refuzuar këtë superluks, duke ditur mirë gjendjen e tashme sociale, ashtu siç veproi shkrimtari dinjitoz Rexhep Hoxha.

Presidenca t’ua shpërndajë shumicën e makinave të blera institucioneve të tjera, sepse ka më shumë makina se punonjës të saj.

Harmonizimi i pagave

Paga është barometër i drejtësisë sociale, sepse ajo është pagë familjare.

Nuk mund të ketë rritje pagash të larta pa u rritur paga bazë.

Parlamenti i Kosovës duhet t’i miratojë shpejt tri ligjet kryesore: Ligjin e punës, Ligjin e pagave dhe Ligjin e mbrojtjes shëndetësore. Askush të mos ketë të drejtë më shumë se për një pagë. Nëse një deputet zgjidhet ministër, atij i pushon mandati i deputetit dhe vendin ia zë kandidati pasues në ranglistën zgjedhore të subjektit politik.

Në kushtet e tashme ekonomike e sociale përpjesëtimi i pagave mund jetë më së shumti 1:5. Paga minimale duhet të jetë 200 euro, ndërsa maksimalja 1000 euro, përveç tre krerëve të institucioneve kryesore, që mund ta kenë diç më të lartë. Pagën minimale duhet ta gëzojnë të gjithë pensionistët dhe kategoritë e rrezikuara sociale.

Pushtetarët tanë nuk mund të shtyhen me pagat e UNMIK-ut e EULEX-it!

Shujta duhet të jetë e njëjtë për të gjithë punonjësit, pavarësisht hierarkisë shtetërore. Të bëhet transparent fondi i tenderëve dhe ku ndodhet tash ai. Të gjithë punëtorëve, objektet e të cilëve janë shitur ose uzurpuar, duhet paguar menjëherë pjesa e tyre 20% , siç është vepruar në të gjitha vendet e tranzicionit. 

Harmonizimi i pagave nënkupton edhe stabilitetin social e politik. Kështu qytetarët do të mund të paguanin faturat e banimit, taksat e tatimet, me të cilat do të rritej buxheti shtetëror.

Parlamenti nuk është pallat mbretëror

Parlamenti i Kosovës nuk është Pallat mbretëror me lukse të pakufishme.

Qytetarët janë pështirosur nga stili Daci-Haliti.

Ai duhet të heqë dorë nga privilegjet e shumta dhe shtesat nëpër komisione e organe të Kuvendit, sepse deputeti ka pagën e vet.

Parlamenti është organ më i lartë për përgjegjësinë e miratimit të legjislativit, por jo edhe për hartimin e tij, sepse atë e bëjnë ministritë ose grupet e punës.

Parlamenti është përgjegjës para sovranit popull.

Për zgjedhjet e ardhshme parlamentare duhen bërë ndryshime ligjore. Zgjedhjet mund të konsiderohen valide vetëm nëse votojnë mbi 50% e  elektoratit, ndryshe duhen përsëritur. Përveç votimit për subjekte politike, duhet votuar edhe çdo kandidat i tyre, e jo të zgjidhen ashtu në thes partiak. Mund të dalë më shumë punë, por jo aq sa të përsëriten ato edhe nga tri herë. Kështu, do të shmangej mundësia që disa njerëz të jenë deputetë në shumë mandate dhe të bien aty këlluq.

Te ne duhet aplikuar edhe zgjedhja presidenciale me votim të drejtpërdrejtë, siç zgjidhen tash kryetarët e komunave. Presidenti duhet të jetë autoritet jashtëpartiak, që përfaqëson shtetin dhe krijon ekuilibrin ndërmjet Parlamentit e Qeverisë.

Kontrolli shtetëror

Duhen kufizuar të gjitha shpenzimet e panevojshme të institucioneve republikane, si karburanti, ahengjet, salltanetet e suitave, sepse mund të hidhërohet shumë Brahim Hallaçi me dy palë mustaqe.    

Kufizime gjatë krizës financare kanë bërë madje edhe amerikanët, e si të mos bëjmë ne!

Autoriteti moral e profesional duhet të jetë kriter i autoritetit politik.

Askush nuk mund të bëhet ministër nëse nuk është ekspert i fushës përkatëse. Njerëzit e komprometuar nuk mund të qëndrojnë në pushtet. 

Të gjithë pushtetarët duhet t’i lënë vetes vend kur të bien nga pushteti.

Gjyqësori duhet të jetë plotësisht i pavarur dhe të ketë sigurinë e lirinë në zbatimin e ligjit.

Organet e prokurimit dhe të auditimit duhet ta kryejnë lirisht funksionin e tyre kundër korrupsionit e krimit të organizuar. 

Të hetohet gjithë shitja e pasurisë shoqërore dhe prejardhja e pasurisë, sepse nuk ishte ajo bahçe e babës.

Duhet ngritur përgjegjësia penale për ata që dërguan ose dogjën jashtë vendit trustin pensional, pikën më të dobët sociale.

Opozita politike, shoqëritë civile e sindikatat duhet të jenë të lira në kontrollimin e pozitës politike. Çdo ngulfatje autokratike e tyre është vetëm bumerang.      

Masmediet të jenë plotësisht të pavarura dhe jo monopole partiake e klanore. Pa mendimin e veprimin kritik, nuk mund të ketë zhvillim të lirë demokratik.

Reformat demokratike

Tranzicioni demokratik nuk nënkupton vetëm kapitalizimin e pronës shoqërore, por edhe reformat e thella demokratike në shoqëri.

Reformat nënkuptojnë demokratizimin dhe ndryshimet pozitive.

Janë disa parime e vlera që duhen krijuar për të përmbushur standardet europiane.

Bie fjala, në shkencën e kulturën tonë nuk janë bërë kurrfarë ndryshimesh. Aty ende dominojnë skemat dhe klanet e vjetra.

Lidhja e Shkrimtarëve ende nuk gëzon statusin institucional, kur edhe ansambli “Shota” e Galeria e Arteve marrin dotacione vjetore. Pra, stimulohen interpretuesit e artit dhe jo krijuesit e tij.

Kultura nuk shkon me sportin dhe rininë.

Mund të riorganizohet edhe funksionimi i spitaleve sikur të kishte një stimulim përkatës. Mjekët do të zgjidhnin të punonin në spitale apo në klinika private. Tash mjeku detyrohet të vrapojë gjithë ditën për të siguruar një pagë të denjë për jetesë.

Ne kemi kushte të mira për sigurimin e ushqimit vendor, por bujqësia duhet stimuluar me kredi të volitshme për hapjen e serrave, plantacioneve e fermave të ndryshme.

Për reformimin demokratik të shoqërisë sonë duhet hapur debat me ekspertë profesionalë, që nuk i mungojnë sot Kosovës, sepse nuk zgjidhen çështjet vetëm me këshilltarë politikë.   

Nëse institucionet republikane nuk veprojnë menjëherë për rregullimin e çështjeve të hapura, atëherë vendi mund të rrëshqasë nga qeveria teknike.

Kosova ka shumë të pabëra.

Prishtinë, më 12 janar 2010