Pjesë nga libri i Bernard Kushnerit, Luftëtarët e paqes

Grasset, Paris, 2004

Drenica, Kosovë, gusht-shtator 1999

[...] Shkova për herë të parë në luginën e Drenicës. Bardhyl Mahmuti më kish bindur të shkoja sa më shpejt. Ishte një nga të parët kosovarë që kish marrë armët, zëdhënësi i luftëtarëve të UÇK-së, një njeri që shpesh e kishim parë e dëgjuar në ekranet tona të televizionit. Më shpjegoi gjërat në një frëngjishte tepër të pastër : “Kurrë s’keni për të kuptuar asgjë në Kosovë për aq kohë sa nuk do ndërmerrni këtë vizitë, për aq kohë sa nuk do keni parë pasojat e masakrës. Flisni me të mbijetuarit e familjes Jashari dhe do të kuptoni arsyet e thella të kësaj lufte”.

Ish drejtues studentor i Universitetit të Prishtinës, lindur në krahinën e Tetovës, në Maqedoni, Mahmuti kish kaluar shumë vite mërgim në Zvicër, duke organizuar financimin e luftës së armatosur. Gëzonte emër të mirë si njeri i shkathët për të përdorur si konceptet e sociologjisë politike ashtu dhe armët, dhe njerëzit që i përdorin ato. Duke më marrë për të vizituar familjen Jashari, ishte një veprim i bukur politik. [...]

Një orë rrugë me Tojotën e bardhë të Kombeve të Bashkuara, mbi rrota të larta, të parehatshme. S’e kisha pranuar veturën e blinduar në këtë rast. Kaluam përgjatë uzinash të ngjashme me tërë ato të vendeve të Lindjes, prodhimi i të cilave është shumë më pak nga ndotja që lëshojnë. Në majë të kodrave, vegjetacioni bëhej më i dendur. Çetat kishin zënë fill aty, drejtuar nga njerëz, fama e të cilëve për dhunë e guxim nuk duhet përsëritur më në Kosovë.

Pas një kthese rruge të zbrazur, më priste një demonstrim ushtarak, dy anët e rrugës zënë nga ushtarë të UÇK-së me uniforma - gardhinë luftarake nderimi -, dhe nga njerëz e fëmijë që tundnin flamujt e vegjël të luftës. Në kilometrat e fundit para fermës Jashari, turma kish vërshuar gjithandej mbi rrugë. Këta vullnetarë kishin paguar çmimin e gjakut. Shtëpitë e tyre të djegura nga tërë anët lartoheshin si dëshmitare të tmerrit që i kishte pushtuar. Mesazhi drejtuar përfaqësuesit të autoritetit ndërkombëtar ishte i qartë : në Drenicën e çliruar nga forcat e veta, pushteti nuk i përkiste askujt tjetër veç UÇK-së.

Në fund të rrugës, para një grupi godinash të rrënuara, një siluetë e kërrusur na priste. Ushtarakët dhe vajzat që tundnin buqeta dukej sikur po na shpinin drejt asaj figure të palëvizur. Burri na priti si në paradë dhe na puthi sipas mënyrës shqiptare në cepat e buzëve, duke na shtrënguar fort në trupin e tij kockor. Kryembuluar me një qeleshe tradicionale përreth së cilës mbështillej një shami, ai na drejtoi drejt një shtëpie të ulët, fasada e së cilës ishte bërë shoshë nga plumbat dhe nga predha të kalibrit më të rëndë, shtëpi që me sa duket ishte kursyer më shumë nga të tjerat. Njerëz të moshave të ndryshme na prisnin vendosur në hark rrethor, mustaqemëdhenj, mjekëroshë si dhe një që s’i kish mbirë edhe qimja në faqe. Na i paraqitën si paria e luginës, të mbijetuar të çetës, lidhur me politikën.

Në dhomën e vogël të mbinxehur nga fryma e pjesëmarrësve, qilima të vjetër ishin vënë njëmbinjë, enkas për ne. U mbështeta me kurriz mbi një mur të dobët qerpiçi, dhé e gëlqere përzier, që kish rënë copa-copa përkrah të mbijetuarit të familjes Jashari dhe Bardhyl Mahmutit. Përballë nesh, një portret i madh i Adem Jasharit, heroi i Kosovës, rebeli, vetë ai që me sakrificën e tij kishte shpërthyer revoltën. Ulur, këmbët kryqëzuar nën vithe, në atë qëndrim që tërë myslimanët e botës e parapëlqejnë, por që pret qarkullimin e gjakut dhe të detyron të kalosh nga njëri vith në tjetrin kur rri shumë palëvizur, burri, krahët e nderura, pëllëmbët drejt qiellit, psalti fjalë që i merrja me mend dhe që Bardhyli m’i përkthente. Kujtoi sakrificën, përmendi martirët e familjes, përshëndeti mikun. E tërë kjo, nuk kish të bënte aspak me një ceremoni fetare, por me një nderim pagan e militant, sikurse kish ndodhur në rastin e Izetbegoviçit, disa vite më parë në Sarajevë. Këta kosovarë të sotëm, sikurse boshnjakët dje, kanë luftuar më shumë për dinjitet, për pavarësi gjithashtu, sesa për një islam tolerant, të cilit nuk i referohen kurrë, por që e mishërojnë aq mirë. U preka më shumë nga sa e prisja. Më kot përpiqesh të mbash paanësinë, t’i caktosh vetes për detyrë që të ruash balancën të barabartë midis antagonistëve, ndërkohë që pamja e mjerimeve të thella dhe e sakrificave të bëra nga më fisnikët e luftëtarëve të një kauze më shkakton tronditje të thellë. Premtova atëherë, duke ngecur në fjalë, që kurrë nuk do harroj ata të vrarë dhe guximin e tyre, se do vazhdoj luftën për një Kosovë tolerante dhe të lirë. Nuk shkova më tej. Të gjithë donin të më dëgjonin atë çast të përmendja pavarësinë. Nuk e përmenda. Nuk do ta bëja kurrë gjatë misionit tim, edhe pse thellë në vetvete mendoj se është e vetmja zgjidhje, aq e rëndë është urrejtja midis dy bashkësive. Zgjidhje kjo e përkohshme, sepse më vonë, falë një afrimi të domosdoshëm me Bashkimin Evropian, gjithçka mund të bëhet e mundur. Evropa, ja leva e fuqishme që duhet të përdorim për të fituar paqen në këtë Ballkan të copëtuar. Pas kësaj vizite në Drenica dhe pas Grackos, të gjitha vendimet politike që do merrja, krejt strategjia që do përpunoja me Kofi Ananin do të udhëhiqeshin nga ky orientim.

Pas ceremonisë së pijeve, çajit dhe ujit të gazuar, na u desh të jepnim intervista për shtypin lokal. Çdo shprehje duhej peshuar për të mos shkaktuar asnjë reagim, për të mos ngjallur zemërimin e të nguliturve serbë dhe për të shmangur shpërthimin e një ekzodi të ri apo ndezjen e një dhune të re. Me Millosheviçin në pushtet, detyra ishte relativisht e lehtë : akuzoja milicitë dhe regjimin. Askujt s’kish pse t’i mbetej hatri. E megjithatë, e dija se zyrtarët asgjë nuk mund të bënin për t’u ndalur dorën serbëve në numër shumë të madh që morën pjesë në kasaphanë, tek pandehnin se po bënin një veprim të shenjtë, një detyrë historike. Ata që, në krejt Jugosllavinë e vjetër e fillojnë fjalinë në të tashmen për ta përfunduar në të shkuarën, duke iu referuar përherë ustashëve, turqve dhe çetnikëve... Shkuam tek banesat e tjera, ku nuk kishin mbetur veçse gërmadha. Përpara tmerrit, u bëmë gojëkyçur. E megjithatë kisha parë tashmë fasada bërë shosh deri në atë pikë, mure të vrimuara si dantellë. M’u kujtua Bejruti, Monrovia, Vukovari dhe sidomos Osijeku e Serbrenica... Të njëjtat plumba, e njëjta dehje për krim, i njëjti zell për të masakruar civilë, egërsi, barbari mendimi, bllokim i arsyes : gratë dhe fëmijët e të gjitha moshave vihen në këtë shënjestër : zhdukja e racës me rrënjë.

Në dhomën e fundit të shtëpisë së fundit, ku nuk kish mbetur më veçse një skulpturë e stërzgjatë dhe e tejdukshme, në lavdi të urrejtjes, nuk mund të hynim të gjithë. Aty, mbi njëzet anëtarë të familjes Jashari i kishin grumbulluar për t’i grirë me kallashnikov, bebe dhe foshnja në duart e nënave, copa eshtrash dhe mishi që varej mureve në forcën e goditjes. Pasandaj, i vunë flakën gjithçkaje, një paçamur i tërë vdekjeje që përpëlitej ende nga disa jetë të pambaruara.
Kishim ngrirë krejt nga tmerri. Ndenjëm për një kohë të gjatë të heshtur. Zhurma e disa aparateve fotografikë të kosovarëve na u bë e padurueshme. Dolëm më në fund nga ferma, gjithsekush duke ecur më vete.

Kujtesa e zjarrit

Një kodër e vogël vinte e përfundonte butë përpara fermës martire. Turma ishte mbledhur atje, renditur përballë varreve. Asgjë nuk ishte parashikuar nga ana jonë, por komandanti lokal i UÇK-së kishte organizuar gjithçka. E pamundur t’i shmangesha. Së bashku me Eric Chevallier, Bardhyl Mahmutin dhe komandantin lokal Remi, kalova përpara tetëmbëdhjetë varreve të hapura para pak kohësh. Vendosa mbi secilën prej tyre nga një buqetë me lule fushe. Varri i fundit përpara shtëpisë ishte ai i Adem Jasharit, portreti i të cilit, si luftëtar mjekërosh me pamje të ashpër do të më ndjekë gjatë dy vjetëve që do të vazhdojë misioni im.

U ndala gjatë, dhe thashë disa fjali për të shprehur urrejtjen time kundër dhunave dhe dëshirën për paqe të bashkësisë ndërkombëtare, ndjenjë e përforcuar nga ajo vizitë e paharrueshme. Përmenda disa nga të rënët që ua dija emrat. Aty mora atë zakon për t’i përfunduar fjalimet e mia me një fjali shprese dhe faljeje në serbisht dhe një tjetër një shqip.
Pas atyre orëve që na i bënë zemrat copë, Eriku dhe unë u larguam. Pa marrë parasysh mendimin e sigurimit tonë, u ndalëm në një fshat aty pranë, që milicët serbë të Millosheviçit e kishin shkretuar. Ishte një sprovë edhe më e dhimbshme duke u përjetuar larg turmës në atë muzg që po binte mbi luginë.

Një shesh i vogël gërmadhë ku luanin disa fëmijë para një muri të shembur të një ferme. Hymë në oborr, pa paralajmëruar askënd. Grupi i vogël i adoleshentëve na shoqëroi. Një burrë pa dhëmbë u shfaq, i dashur, nga një shtëpi barkçarë. Tha emrin. Ishte vëllai i të zotërve të fermës të vrarë, axha i fëmijëve të djegur për së gjalli, mik i kaidëve të martirizuar, e vetmja shenjë islamizmi në atë luginë.Vetëm rrënoja, as edhe një spastrim: krimi ishte i kohëve të fundit, ndihej era kufome, djegie, vrasje, dhe ajo erë që mjekët e njohin ndër gjithçka : era e gjakut të freskët.

Plaku na shoqëroi përmes një kopshti të vogël drejt banesës kryesore, ku nuk kishin mbetur veçse pjesë muresh të nxira, na shpjegoi se rrinte vullnetarisht në fermë, në nderim të familjes së tij të vrarë, edhe pse askush nuk ndalej aty. Të afërmit, siç tha, i ishin masakruar gjatë raprezalieve që bënin rregullisht milicët serbë dhe policia. I mblidhnin fshatarët e kapur në rrethinë dhe i fusnin në një dhomë të vetme për t’i vënë pasandaj zjarrin. Adoleshentët na ndiqnin me kukurisje gazmore sa herë që fliste plaku.

Në dhomë, ajri të shkaktonte menjëherë të vjellët, erë mishi të djegur. Muret qenë kruajtur nga thonjtë e të torturuarve, rrobat e djegura të të cilëve ishin bërë pirg mbi dysheme. Një tokëz rripi, syze pluskonin, përzier me mbetje eshtrash, dhëmbë...

Eriku, interpreti ynë, dy roje të sigurimit dhe unë nuk guxonim të bënim përpara. Adoleshentët nuk bëzanin. Sa ishin kur ndërruan jetë të djegur për së gjalli? Mbi dyzet, nga të cilët njëzet e pesë fëmijë, tha roja plak. Kurrë nuk do dihet me saktësi, aq shumë kufoma njerëzore qenë shkrirë, gjer aty sa në dhomën e poshtme, gjaku dhe lëngërimi kishin përshkuar dyshemenë dhe dukej ende e përmbytur toka në bodrum nga një magmë që s’e prekje dot me këmbë. Nja dy gogla të kaltërreme tërhoqën vëmendjen e Erikut, i cili u përkul për të mbledhur dy copëza të koaguluara : zaret e shkrirë të fëmijëve të masakruar.

Gjatë misionit tonë në Kosovë, i ruajtëm këto zare fëmijërie e tmerri. Shpesh, në çaste dyshimi, ndrojazi e në nderim, merrja e mbaja në dorë atë brum xhami të paformë e të ngjyrosur. [...]

Marrë nga libri i Bernard Kushnerit,

Luftëtarët e paqes, Grasset, Paris, 2004