Me rastin e 164 - vjetorit të lindjes së Ismail Qemalit, simbolit të lirisë, krijuesit të shtetit të parë shqiptar

Ismail Qemal Vlora i Kaninës dhe i shqiptarëve

Shkruan : Besnik Velaj

Me rastin e 164 vjetorit të lindjes së Ismail Qemalit, simbolit të lirisë, krijuesit të shtetit të parë shqiptar dhe të kryeministrit të parë që shpalli Pavarësinë e Shqipërisë më 1912, nga shoqata Atdhetare -Kulturore “Kanina” u bë një punë e madhe për t’u njohur komuniteti kaninjot e më gjerë sot-po sot me figurat e mëdha poliedrike që kanë ndihmuar në Pavarësinë e Shqipërisë, kjo e lidhur edhe me dëshirën e popullit shqiptar se Shqipëria është e plotë me “Kosovë e Çamëri”. Ismail Qemal Vlora si nismëtar dhe realizues, si Kryetar i Qeverisë Kombëtare, zotëronte me mençuri, hollësi situatën politike kritike në të cilën ndodhej Shqipëria dhe në unitet me përfaqësuesit që kishin ardhur nga të katër anët e vendit, përpara vështirësive, vuri në jetë ëndrrën shekullore të popullit shqiptar për të kurorëzuar përpjekjet e tij të pa ndërprera legjendare me Shpalljen e Pavarësisë dhe ngritjen e Flamurit me Shkabën Dy Krenare.

Shqipëria u bë një shtet i ri dhe sot është më i ri akoma se “Dielli i saj lind andej nga perëndon”, sot u pranua në NATO, sepse ka 96 vjet shtet i lirë që hyn në radhët e shteteve të pavarura të botës, me miq të mëdhenj SH.B.A. dhe B.E-në, në sajë të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, Ismail Qemalit, Nënë Terezës, Flamuri Kuq e Zi do të ngrihet në selinë e NATO-s në Bruksel.

Rreth përçimit të madhështisë, dritës, figurës poliedrike të Ismail Qemalit, veprës atdhetare të tij dhe origjinës me komunitetin kaninjot kanë punuar Zotërinjtë Ymer Yzeiri, Sezai Osmani, Ermir Xhindi, Hamdi Kulaj, Agim Halili, Meleq Kapllani, Ptoleme Bega, Pëllumb Aliraj, Avdulla Fejzaj, Luftar Dulaj dhe shkrimtarët Znj. Vilhelme Vehip Vranari e cila është gjak kocke dhe mish nga trungu i Vrana Kondit nga ku ka marrë dhe mbiemrin Vranari-vëllai i Donikës së Skënderbeut, që është kryeredaktorja e gazetë Kanina dhe Dr. Neki Dredha.

Në punën e tyre, ata, janë ndihmuar nga të dhënat e monografisë së Darling i Vlorës, historianëve Muin Çami, Ago Agaj, Neil Shehut dhe nga mbesa e Ismail Qemalit, Nermin Vlora Falaski. Ajo ishte e bija e Ballkizit dhe kishte gjyshe vajzën e madhe të Ismail Qemalit, Mevdet Vlorën.

Duke trashëguar virtutet e larta patriotike e shkencore të gjyshit punoi për propagandimin e kulturës dhe historisë së popullit shqiptar direkt me kaninjotët, sa herë vinte për vizitë në Kaninë: Për dashurinë e madhe që kishte për gjyshin, vendlindjen e saj, që kur ishte e gjallë kërkoj të varrosej bashkë me bashkëshortin në Kaninë, ku ka dhe varrin e parë Ismail Qemal Vlora.. Kjo dëshirë ju plotësua nga shteti shqiptar dhe Nermin Vlora (Falaski) bashkë me Rexhio Falaskin prehen të dy në varrezën publike të qytezës ballkon të Kaninës.

Komuniteti kaninjot është njohur dhe me studimet e Eqerem Bej Vlorës, djali i xhaxhait të Ismail Qemal Vlorës, lindur në Vlorë më 1884 dhe vdekur në Vjenë, të cilat hedhin dritë më tepër mbi prejardhjen e familjes Vlora. Sipas studimeve të tij del se i pari i familjes “Vlora”, quhej GJERGJ GOLEMI dhe ishte nga Golemi, që është stërgjyshi i Sinan Pashë Vlorës. Gjergj Golemi jetoi në Kaninë rreth viteve 1390. I përket me parësi familjes së Gjergj Arianitit, vjerrit të Skënderbeut.

Ismail Qemal Vlora, u rrit, mençurua nga trashëgimia e pararendësve dhe ndihma e pasardhësve dhe patrioteve të tjerë shqiptare. Ata e ndihmuan tërë jetën Ismail Qemalin të kryejë detyrat si një diplomat i kohës dhe patriot i përkushtuar deri sa u nda nga jeta.

Atij i kanë treguar të parët e tij që në vogëli për Kalanë e Kaninës, ndërtuar mbi një qendër të vjetër banimi në shekullin e III-të p.e.së re. Ajo ka një sipërfaqe prej 3.625 hektarësh. I kanë treguar se e ndërtoi Justiniani në shek. V-të të e.së.re., i kanë treguar se tek Ana Komnena e gjakut të tij, flitet për luftrat e babait të saj Perandorit Aleks të Bizantit, kundër ushtrive normane.

Pa folur gjerë e gjatë për Kalanë e Kaninës, ku kanë jetuar të parët e familjes Vlora nuk e kupton dot pamjen dhe shpirtin e madh të Ismail Qemal Vlorës, Plakun e Urtë të Shqipërisë, që sa herë ka ditëlindjen rilind përsëri....

Në tërësinë e saj Kalaja e Kaninës paraqitet si katërkëndësh i parregullt e ndarë në tre sheshe që qëndrojnë në formë shkalle njeri mbi tjetrin. Muret e rrethimit hapen nga tre dyer; dera e fshatit Kaninë nga Jugu, dera e mbretit nga Veriu dhe dera e Beut nga Lindja. Duke ju afruar kësaj dere majtas përpara na del një mur madhështor që pëmban këndin Jug-Lindor të kohës dhe mbi baçen e sorkadheve, siç i kanë treguar Ismail Qemalit.

Në hyrjen e derës së lartpërmendur shihen në të dy anët dhomat ku banonin rojet dhe pak me tutje shtrihet një sheshore ku qëndronte gjatë kohës së sundimit “Saraj” i Gjergj Sinan Pashës (Vlorës). Banesa është një shtëpi e madhe me 4 kulla, të tipareve të shtëpijave të forta në Labëri. Këto ishin madhështore. Një tufë me zonja e shërbëtore zbukuronin jetën e përditëshme që zhvillohej në kështjellë. Të ngrenit dhe të pirit ishin të bollëshme, se të ardhurat e pasuris-tokës, blektorve, pronave shpenzoheshin në natyrë. Mënyra e jetesës ishte bujare.

Po ti referohemi Fatos Mero Rrapaj, folklorit del se dy princesha, dy heroina kanë lindur e rritur në këtë kala. Ismail Qemal Vlorës i kanë treguar për princeshën e parë që është Rugjina Balsha, sundimtare e Kaninës në vitet 1396-1417. U bë e ndëgjuar për qëndresën antiosmane kundra Hamza Evrenozit, komandanti i ushtrisë turke, i cili me luftë pushtoi Vlorën, Kaninën. Rugjina Balsha me forca të pakta çau rrethimin natën me luftë dhe emigroi jashtë atdheut.

Në bregun e djathtë të Lumit të Vlorës, atje ku vendi mban emrin e “Pertej Lume”, një copë e vogël fushe, kjo që i takon fshatit Gumenicë, gjendet “Rrapi i Rugjinës” (i thonë dhe i zonjës), Zonjës së Kaninës. Perimetri i trungut të këtij rrapi është 12 metra. Nën hijen e këtij rrapi legjendar, Rugjina Balsha thirri në kuvend krerët e Labërisë, për tu dalë në ballë osmanëve agresorë. Në këtë kuvend Gumenica përfaqësohej nga Pirro Duka nga Dhukajt (sot fis i shuar). Në afërsi të “Rrapit të Rugjinës”, kemi “Mullirin e Zonjës”, sot topgërmadhë, ndërsa në Lungar- Shashicë kemi “Krroin e Zonjës”, i cili i rindërtuar në Lungar shrëben dhe sot.

Po kështu në fshatin Radhimë ndeshemi ne dy mikrotoponime dhe një hydronim që mbajn ëdhe sot emrin e Rugjinës: ”Gryka e Rugjinës”, ”Shpella e Rugjinës”dhe “Përroi i Rugjinës”.

Në qafën e Llogarasë gjendet “Shkëmbi i Rugjinës”. Sipas gojëdhënës në këtë shkëmb të vetmuar qëndroi Rugjina Balsha për të shikuar dhe një herë atdheun e saj e të qajë me mallëngjim për të. Dhimbja e Rugjinës ka mbetur proverbiale.

Në fshatin e Dukat gjer më sot mbajnë shprehjen “Rënkoi si Rugjina”, për një që rrënkon nga dhimbja e thellë. Thuhet se edhe emri i fshatit Rexhinë të Kurveleshit, afër fshatit Golem nga e kishte origjinën Princi i Kaninës, Gjergj Golemi, ka lidhje me emrin e Princeshës Rugjinë. Ja ç’na thotë shkrimtari Hysni Kapo:

- Ka një legjendë për të ku trgohet aq me mjeshtëri dhimbja për vendin e humbur. Atje tek rrinte Rugjina, e mbante njërin sy pas, nga Oriku e Vlora, Kanina e pushtuar, kurse tjetrin e mbante të humbur tutje nga brigjet e detit. Dhe deneste. Lotët i rrithnin çurg, i binin nga maja e mjekrës në grykën e shkëmbit.. Ata lot, të hidhur farmak,e gëryen dhe e tretën dalëngadalë sipërfaqen e shkëmbit. Atje mbi gurin e tretur, mori formë dhe u ngurtësua syri i saj. Syri i Rugjinës qëndron atje,mbi shkëmb, duke kujtuar një mall e një merak për tokën e dashur që do vuante për shekuj të tërë nën thundrën e pushtimit të egër….

Pas kësaj Rugjina rrugën e përtej detit dhe varrin e saj u hap atje, në Korfuzin e largët dhe të afërt, nën hijen e ullinjëve jetëgjatë. A thua se autoritetet që shkuan dhe që janë, t’i jenë drejtuar ndonjëherë këtij problemi me vlerë kombëtare? Përse të jetë kaq e harruar për ta në vetminë e saj një grua kaq popullore dhe kaq e lavdishme? Ç’e shtyn historianin dhe punëtorin fjalëpak të çëshjteve historike, të nderuarin Zotin Novrus Barjamin ta gjejë atë (varr lapidar) e ta sjellë në Shqipëri një foto të varrit të Rugjines? Kuptohet: Pasioni i studjuesit dhe krenaria kombëtare. Pa frikë mund të themi se varri i saj, shumë mirë mund të ishte vend pelegrinazhi këtu në ullinjtë e Vlorës, të Kaninës, të Orikut, ku do të frymëzoheshin me qindra breza shqiptarësh. Atje përtej me sytë për nga Arbëria prehet mbretëresha jonë. Ajo pret që dikush nga stërniprit e saj të kujtohet të zgjatë dorën për të kaluar ato pak minuta det-vaj me det e të vinte në tokën e saj të mohuar, ku të prehet e qetë në gjirin e saj. Me sytë nga Shqipëria duhet të shikojë princesha Rugjina dhe jo Sebastjanon, Napolon Zerva dhe Vasil Bollano.

Mendojmë se me pak mundim një gjë e tillë mund të arrihet. I nderuar qoftë në jetë të jetëve ai që do ta bëjë këtë! Ka shumë këngë, si dhe ndonjë tjetër të kësaj natyre, kanë tiparet e krijmtarisë popullore. Sa për kohën e krijimit të saj, kuptohet se do të jetë këngë e vonët, shprehje e kujtesës që mban populli nga e kaluara e largët dhe që trashëgohet nga brezi në breza për princeshën Rugjina Balsha.

Pllakosi turku në Vlorë

Ç’bën që rri Rugjinë e gjorë,

mblidh djemtë e bënia forrë,

se do të hedhin në dorë

Hamzai me tre taborë.

Del e ik, o moj Rugjinë,

se do të bënesh robinë.

Vendi të vithisetë’

bota të përmbysetë’

Rugjina nuk zihetë’,

tek turku nuk ipetë’,

nga murret do hidhetë,

poshtë në greminë,

gjaku të mbuloje,

nderin ta shpëtoje,

Arbrin ta nderoje!

Rugjinë, Zonja Rugjinë,

erdhën turqit në Kaninë,

të përpjetën e ngjinë,

dhe tani bëjnë rrethimnë.

Turqit me topa shumë,

Rugjina hebe me gurë,

turqit topa dhe trompeta,

Rugjina gurë e shigjeta,

Rugjina zemër shkëmbi

zgjodhi djemtë e këtij vendi,

me shigjeta e jataganë,

çau turqit dolli ndanë,

kaloi nëpër Lungarë,

përtej detit kaloi,

në Korfuz vate qëndroi.

Ismail Qemal Vlorë i kanëtreguar dhe pë Princeshë e dytë që ishte Donika e Kaninës, Donika (Andronika) e Skënderbeut, që sundimtari i Kaninës Gjergj Aranit Komneri, i vjehrri i Skënderbeut (1376-1461) për tu bërë e bija shumë e bukur, trime, hyjnore, i ka shuar etjen me ujin e Kalasë, ku 20 metra nën Derën e Mbretit, është një burim me ujë të pishëm që quhet “Çezma e Harremeve”. Donika ka lindur në Kaninë më 1428, 23 vjeçe u martua me Skënderbeun, kur ai ishte 46 vjeç. Donikës i thërrisnin edhe Andronika. Ishte vajza e madhe e Gjergj Aranitit. Dasma e Donikës me Skenderbeun u bë më 23 prill 1451 dhe zgjati 3 dit. Për këtë ka shumë fakte. Ka toponime në fshatin Penkovë që thirret dhe sot “Rrapi i Skënderbeut”. Ai ka qënë një rrap madhështor.

Për këtë gojedhëna thotë:

- Një ushtar i Skënderbeut me urdher të tij nguli në dhe një degë rrapi, për të lidhur në të kalin. Kjo degë zuri dhe u bë rrapi i madh. Për kujtim i mbeti emri deri më sot “Rrapi i Skënderbeut”. Akoma thonë në trevën e Labërisë në Kaninë: -qënke bërë si “Rrapi i Skënderbeut”!

Jo larg këtij vendhuri, buzë Lumit të Vlorës, kemi dhe hydromin: ”Vau i Skënderbeut”, në afërsi të Xhyherinës. Pak më tutje, në krahun e majtë të rrugës Penkovë-Xhyherinë (nën Kala) - Qishbardhë ndodhet “Kroi i Skënderbeut”, ku thonë se ka larë sytë dhe ka shuar etjen Skënderbeu. Me vonë, mbasi uji buronte aty e ndërroi udhën dhe kaloi për nën dhe, kroi shteroi. Për këtë asaj i është dhënë emri “Çezma e Thatë”. Vitet e fundit, në kohët tona, ai, krua është rindërtuar përsëri dhe përsëri mban emrin e Skënderbeut, Heroit Kombëtar.

Veç këtyre është edhe një fshat në lindje të Vlorës, i cili e ka marrë këtë emër nga një kishë e ndërtuar me gurë të bardhë para se të vinte Skënderbeu në Kaninë. Mbas ardhjes së Skënderbeut, rreth kësaj kishe shtëpitë u shtuan dhe ai fshat u quajt “Qishbardhë”, ku martesës së Skënderbeut me Donikën ju dha bekimi. Ceremonia pastaj vazhdoi në Manastirin e Ardenicës, më pas në Kalanë e Beratit. Në këtë ceremoni Skënderbeun e shoqëronin 5000 kalorës. Ja dasma e plotë e Skënderbeut e dhënë e plotë nga folklori në formën e një poeme me subjekt:

Skënderbeu mblodhi ushtrinë

trimat më të mirë zgjodhi,

për Vlorë udhën mori,

para e prapa karakolli,

përkëtej Vjosës kur dolli

tre topa si shenjë hodhi,

si shenjë për në Kaninë,

trimat e Krujës po vijnë!

Po na vijnë trimat e Krjuës:

pesë mijë e ca kalorës,

Dushkarak Vjosën e hodhë,

erdhën te rrapi Penkovë,

çadrat zunë e ndërtojnë.

Erdh haberi e gojdhënë,

për trimin e madh Skënderbenë.

Ajo ditë na qe e djelë,

e djelë, një ditë e mirë,

zunë këmbanat e bijnë,

Skënderbeu e la hordhinë,

vate te qisha në brinjë,

te Qisha në Qishbardhë,

vate trim për të falë.

Mbi qishë në ca lëndina,

Xbret Araniti me trima

Araniti yll i rrallë

kapetan mbi kapetanë,

seç u poq me Skënderbenë,

për kala muarën dervenë.

Dhe krerët gjithë sa qenë,

në Kaninë zunë venë,

të piqen me Skënderbenë.

Kremtë e madhe këtë rradhë

asnjëherë nuk ishte parë

nuk ishte parë asnjëherë,

njëmijë kokë desh u therë,

u derdhën vazot me verë,

që MBRETIT t’i bëjnë nderë.

Ç’dasëm që bë Araniti!

Atë ditë KALAJA ndriti,

kënga dhe vallja buçiti

çelën llamba e ndezën pisha,

plot tryezat me të gjitha:

Mish prej dashi Labërie

verë PARGE ÇAMËRIE…

Dhe kur pinë e u kënaqnë

u vu buka që të hajnë,

dhe nishanet i ndanë

Po SKËNDERBEUT në ballë

Ç’farë nishani vallë i dhanë?

Pesë okë bishti i dashit, dhjamë,

siç është zakoni në labë.

Erdhë e u vrejtë SKËNDERBEU,

këtë nishan s’e pëlqeu,

dhe në fytyrë u zverdhua,

Aranitit iu drejtua:

Dëgjo, zotëri – i thotë

mikun ne e nderojmë me kokë

jo me bishta ç’fardo qoftë.

Araniti burrë me kokë,

që s’le fjalën të bjerë në tokë

se ja priti dhe i thotë:

Skënderbe, o trim i mirë

fole, ç’farë të kesh dëshirë!

Po ne fajtorë nuk jemi,

se këto zakone kemi.

Edhe me këto të primë

sipas zakonit Kaninë.

Një shenjë jep Araniti,

dhe akçiu më nuk priti,

një kokë sorkadhi ka marrë,

të pjekur ja solli pranë.

Tundi kokën Skënderbeu,

këtë nishan e pëlqeu;

Hëngri piu e ç’kish fal ZOTI

SKËNDERBEU (KASTRIOTI)

Ylli i dritës kur kish dalë,

për gjumë trimat kishin rarë

karakollët në bedenë

shojnë detin dhe sterenë

18 vjet jetoi Skënderbeu me Donikën, duke u dalluar si bashkëshortë, këshilltarë, e urtë- plot virtute për të shoqin. Ishte ajo që siguroi unitetin jug-veri të Shqipërisë si Ismail Qemali me Isa Buletinin. Ajo ka lindur në vitin 1456 Gjon Kastriotin, të cilin e edukoi me virtutet e të jatit dhe derës fisnike nga e kish origjinën Donika (sipas Zotit Idajet Jahaj). Gjon Kastrioti 25 vjeç, iu përgjigj thirrjes së atdhetarëve të tij dhe morri komandën në krye të kryengritjeve të bregdetit Kaninë-Himarë. I mundi turqit nga Durrësi në Himarë dhe kapi rob komandantin turk Sulejman Pashë Eunukun. Turqit në bregdet patën 1000 të vrarë. Donika vdiq me 1506 dhe u varros në Napoli në Kishën e Shën Trinës.

Shoqata Atdhetare-Kulturore “Kanina”, ka bërë një punë të mirë për të përçuar, treguar, edukuar tek komuniteti trashëgiminë e prejardhjes fisnike të Ismail Qemal Vlorës, që kanë lindur, luftuar udhëhequr Labërinë dhe kanë fituar mbi çdo pushtues.

Edhe Ismail Qemal Vlora si Gjergj Golemi, Rugjina Ballsha, Donika-Skënderbeu lindi e vdiq nën shkëlqimin e epokës kaluar dhe epokës, që bëri vetë “Prapa më vjen historia”... Në festimin e ditëlindjes së tij në varrin e I-rë që ka në Kaninë, ai ngjall kujtesën historike si një dragua i futur në emblemën Kuq e Zi të Flamurit me Shkabën Dy Krenare.

Segmentet me veladon të zi

Ka sot segmente me veladon të zi që netëve gri në të zezë ujqërore greke që i kanë shkulur dy gërmat e para të emrit, për ta quajtur “Ilia”, apo i fshin datën e vdekjes për të mohuar vlerën “prapa më vjen historia”. Por Shoqata Kulturore –Atdhetare “Kanina” duke pasqyruar historinë qindra vjeçare me radhë të kësaj familje princërore, trashëgimtar i së cilës është Ismail Qemali, është përpjekur të mbyt harresën e imponuar, të sqarojë kujtime, lapidare të burrit të lavdishëm të Pamvarësisë, të ngrerë lart në zemrat kaniniote emrin, veprën, luftën madhështore dhe ato të mrekullueshme që i kishin dhënë shpirtit të shekujve arbëror kjo derë e madhe.

Këto janë të paharuara në vatrat e komunitetit kaniniot, zemrat e tyre s’kanë pushuar asnjëherë s’rrahuri për dashurinë që kanë për Ismail Qemal Vlorën, për dashurinë për Atdheun. Më tepër se kurdoherë, tani që është shekulli i shqiptarëve, Pamvarsimi i Kosovës, hyrja në B.E dhe NATO, është ai i rilindjes kombëtare se pa Kosovë e Çamëri nuk ka Shqipëri. Mallkuar qofshin, mallkim të zi paçin kisha Greke, Janullatosi, Sebastianosi, Napolon Zerva, Sheri Kozma edhe Bollanua dhe antishqipetarëet! Emri i heroit të Pamvarsimit të Shqipërisë është kthyer për Kaninën si një “Dritën-e në dritë”, siç shkruan Naim Frashëri dhe i tregon komunitetit kaniniot rrugën e bashkimit, vellazërimit, rrugën e përpjekjeve për dituri e liri.

Shoqata Atdhetare-Kulturore “Kanina” ka bërë një punë edhe më të madhe, këmbëngulse, kërkimore, shkencore dhe i ka dhuruar komunitetit kaniniot parardhsit dhe pasardhësit e Ismail Qemal Vlorës, i ka bindur kombëtarisht përse emri i tij u bë, po bëhet për patriotët Shqiptar-Vlorë-Shqipërinë me Kosovë e Çamëri burim i pashtershëm frymëzimi në përpjekjet e tyre heroike, apo ja përse Flamuri i tij, Shkaba e Zezë Dy Krenare e Skënderbeut u bë Flamuri Kombëtar i Shqiptarëve. Qëllimi i Shoqatës Atdhetare-Kulturore “Kanina” dhe gazeta “Kanina”, krijmtarisë së Vilheme Veip Vranarit është që nëpërmjet materialit të dokumentuar të pasqyrojë një nga një periudhat më të ndritura mijravjeçare të Kaninës, burrave të mëdhenj të saj. Ai është një nder që u bëhet brezit të ri për respektin që duhet të kenë ndaj stërgjyshërve-gjyshërve, të cilët në kushtet e regjimeve të egra shekullore, në një kohë kur për Shqipërinë Etnike horizonti politik ishte i mbyllur, nuk u lëkundën por punuan e luftuan si fitimtar në 96 vjetorin e 28 nëntorit 1912, viti i 164 të ditëlindjes së Ismail Qemalit apo 29 Nëndorit 1944 që sapo u festuan.

Jeta e Ismail Qemal Vlora

Ismail Qemal Vlora ka lindur në Vlorë më 24.01.1844 dhe ka vdekur më 26.01.1919 në Peruxhia të Italisë, i helmuar me fosfor të lëngshëm nga Kryeministri dhe Ministri i Brendshëm Italian. Prindërit e tij kanë qenë: -Babai, Mahmut Bej Vlora (1814-1866) me kulturë të gjerë perëndimore. Është interesante të theksojmë se fjala “Mahmut” përdorej në Turqi për personalitet që nuk nderonin fenë nga katolik në myslyman. Mahmuti i parë është babai i Sinan Pashë Vlorës që ketheu mbiemrin nga Komneni në Vlora, pra dera perandorake e Komneneve që sunduan perandorinë Bizantine ishte e një fisi me Ismail Qemal Vlorën!

Nëna e tij ishte Hedie Hanemi, e bija e Tehir Bej Vlorës. Ismail Qemali morri emrin e gjyshit, ishte djali i madh dhe kishte vëlla Sulejmanin dhe moter Ballkizin…që vdiqën i pari 3 vjeç dhe e dyta 12 vjeçe. Studimet i kreu në gjimnazin “Zisimea” të Janinës, në vitin 1860 u vendos në Stamboll e filloi punën në Ministrinë e Jashtme, në zyrën e përkthimeve sepse ish njohës i shumë gjuhëve aziatike dhe evropiane. Gjatë punës mbaroi edhe degën e jurispudencës që e ndihmojnë të vihej Sekretar i Përgjithshëm i Ministrisë së Jashtme. Aftësitë e larta diplomatike e bënë këshilltarin e parë të sulltanit deri në vitin 1900 që u arratis.

Në krijimin e familjes me gruan e parë nga Konica, e pati fatin të keq, mbasi vdiq bashkë me vajzën bebe. Me gruan e dytë (1867), me origjinë greke (Kleaniki Sameli) pati lumturi, rriti dhe edukoi 6 djem e 3 vajza, të cilët ju bënë bashkëpunëtorë e shok besnik. Nuk ju ndanë atit të tyre si në kohë të mira dhe në kushte të vështira të shpëtimit të Atdheut dhe të mbrojtjes së lirisë së fituar. Asnjeri prej tyre në jetë nuk përfitoi të mira materiale, ata gjithmonë qenë dhe u ndanë nga jeta pa pasuri, por si shqiptarë krenarë. Prandaj dhe i ati në vitin 1914 u thotë:

- “Djemtë e mi! Nuk bëra pasuri t’ia lija trashëgimi Shqipëris. Po ju lë një Atdhe-amanet, Lamtumirë”!

Gjatë kohës që jetonte në vendet evropiane Ismail Qemal Vlora financohej nga patriotët shqiptarë dhe sidomos nga miku i ngushtë e bashkëfshatari i tij kaninioti Elmaz Xhafer Mustafaraj, -gjyshi i Ing. Frederik Mustafaraj që ka projektuar e bashkëndërtuar me shumë ing. të tjerë për 40 vjet hidroçentralet madhështore të Shqipërisë.

Shoqata Atdhetare-Kulturore “Kanina”, ashtu siç e ka njojtur komunitetin kaniniot e më gjerë me paraardhsit e Ismail Qemal Vlorës, e ka njojtur dhe me pasardhsit. E ka bërë këtë se ashtu siç e pregatitën paraardhësit Ismail Qemalin, ashtu pregatiti dhe ai gjashtë djemtë, vajzat e tij, duke bërë kujdes të veçantë që të bëheshin të ditur dhe të ishin patriotë të palodhur. Ja ç’na thotë Sezai Osmani për gazetën:

- Paraardhësit i dhanë Ismail Qemal Vlorës edukatën, kulturën dhe atdhedashurinë që do ta karakterizonte gjithë jetën!

Po tu referohemi studjuesve dhe vetë Ismail Qemal Vlorës, i pari i familjes ishte:

Sinan Pashë Vlora, një nga tre vezirët e mëdhenj më të spikatur në Perandorinë Osmane (bashkë me Feratin dhe Kuprilin) që e ngritën Turqinë në majën e famës ushtarake. Ai ishte admiral i madh i flotës turke, u vra gjatë përleshjes me anijet napolitane, raguziane në Gjirin e Vlorës. U varros në Kaninë më 25.05.1503 në tyrben e posaçme në avllinë e Teqes së Kaninës, një nga më të mëdhatë e Ballkanit, ku u varrosën dhe pasardhësit e tjerë të familjes Vlora, që u shquan si qeveritarë të zot, përparimtarë, ushtarakë, dijetarë etj…duke lënë gjurmë të mira në historinë e Kaninës mbarë Labërisë për Shqipërinë.

Ali Bej Vlora. Komandant i zoti, u vra në betejën detare më 1571. Ismail Pashë Vlora dhe Ibrahim Vlora , i pari trim, shquhej si përparimtar dhe u vra më 1764 me ferman të Sulltanit. I dyti, ishte drejtues i rrethit të Vlorës, personalitet shumë i çiltër, i ndershëm, i moralshëm, i urtë e shumë i mençur, i ditur fare por pa shpirt luftarak. E mbyti Ali Pashë Tepelena më 1819. Pashai dinak dhe i egër që nënështroi familjen fisnike.

Ismail Vlora (1778-1829), Kryetar i Lidhjes Shqiptare të Beratit, beu i fuqishëm vlonjat e vrau Mehmet Pasha në kalanë e Janinës, në befasi. Për këtë ngjarje popullore në maj të 1829 u thurrën vargjet:

“Qaj moj Vlorë e moj Kaninë

Ismaili shkoi në Janinë

Ismaili u ngjit në shkallë

Dy kobure pas ja dhanë”.

Mahmut Bej Vlora (1814-1866), pas vrasjes së të atit, Ismail Vlorës, u internua në Kalanë e Gjirokastrës dhe më 1831 u lirua. Bashkë me udhëheqësit popullor Zenel Gjoleka, Rrapo Hekali ishte dhe Mahmut Bej Vlora, kundër reformave të tanzimatit. U kap dhe u internua në Konjë të Azisë. Më vonë u lirua dhe e tregoi vehten, strateg i fuqishëm në marrjen e kalasë së Mecovës. Për trimërinë e treguar ju dha shpata e nderit, vdiq në Stamboll më 1866.

Mustafa Pashë Vlora dhe Ferit Pashë Vlora, i pari (1824-1885), organizator dhe një nga udheheqësit kryesorë të Lidhjes Shqiptare të Prizerenit. U internua nga Porta e Lartë. Ishte xhaxhai i Ismail Qemalit. I dyti (1859-1914). Nga 1902 deri më 1908 ishte Kryeministër i Turqisë. Ishte shumë filloturk, nuk kishte gjak shqiptari.

Siç dihet Ismail Qemali ka pasardhës 6 djem e 3 vajza dhe bashkëpunëtorët e tij shqiptarë. Nga këta Ahmeti vdiq 22 vjeç, nuk ka fotografi, ndërsa Mahmut Bej Vlora (06.09.1871) vdiq në Vlorë më 20 .02.1920), ishte jurist përparimtar, burgoset për 7 vjet në burg të nëndheshëm ku sëmuret rëndë. La tre fëmijë, Aleksandrin dhe 2 vajza. Aleksandri la Nedim Vlorën që është Rektor i Universitetit të Barit dhe ka ardhur disa herë në Vlorë.

Tehir Bej Vlora dhe Ibrahim Ethem Bej Vlora, I pari mori emrin e gjyshit nga nëna, oficer i lartë i marinës, e dërgoi Sulltani në Londër për ti mbushur mendjen Ismail Qemalit të kethehej në Turqi. Ai i tha të atit të qëndrojë me të dhe ai i tha: - Jo, se shqiptarët nuk të hanë në besë, prandaj u këthye në Turqi dhe vuajti dënimin si vëllai i madh, Mahmuti. E vranë në Francë më 10.06.1903. Nuk kishte fëmijë, ndërsa Ibrahim Etem Vlora (1885-1937) ishte kapiten, e shoqëroi Ismail Qemalin kudo që shkonte bashkë me Luigj Gurakuqin. Punoi në veri për njohjen e qeverisë së Ismail Qemalit. Nuk i është ndarë të atit deri në çastin e vdekjes. Vdiq në Tiranë më 7 Maj 1937. Ishte një figurë patriote, i urtë, i matur, i ndershëm. Nuk la fëmijë.

Qazim Bej Vlora dhe Qamil Bej Vlora, I pari lindi në Stamboll më 1893 dhe vdiq në Strugë më 1953. I qëndroi pranë Ismail Qemalit kudo që ai shkonte. Nuk la fëmijë, kurse Qamil Bej Vlora lindi më 1895 në Stamboll dhe vdiq në Tiranë 1950. Djali më i vogël ishte erudite, njohës i dhjetë gjuhëve të huaja dhe me kulturë të gjerë perëndimore. Ishte Sekretar i Parë i Ministrisë Punëve të Jashtme. Kundërshtar i Mbretit Zog dhe antikomunist. Vdiq nga tuberkulozi që mori nga 2 vjetët e burgut që i bëri për armëmbajteje pa leje. Vdiq më 15.12.1950 në Tiranë. La dy djem, Ismailin dhe Xhevdetin.

Më tutje Sezai Osmani dhe historiani Novrus Bajrami na shpjegon se Ismail Qemali kishte dhe tre vajza: Mevdet, Alie dhe Ylvie Vlora.

E para Mevdet Vlora lindi në Stamboll 1873 vdiq më 1954 në Tiranë. U martua me kapitenin turk, me origjinë nga Bagdati. Në Shqipëri jetoi me pensionin të lidhur nga Shqipëria si vajza e Ismail Qemalit. Kishte 3 fëmijë; Mustafa, Ballkis dhe Hatixhe. Mustafai ka vdekur para viteve 1940, Ballkizi më 1979 në Kolumbi dhe Hatixhja në vitin 1990 në Angli.

E dyta Alie Vlora (Tiranë 1955), u martua me konsullin osman Mehmet Koxhameni. Kishte 3 vajza (Rana, Sania dhe Mihria). Rana ka vdekur në moshë të rë para viteve 1930, Sania ka vdekur në Gjermani më 1984, Mihria ka vdekur në Tiranë më 1984.

Vajza e tretë Ylvie Vlora u martua me gjeneralin turk Ahmet Hamdi. Zarshat që kishte mbaruar Akademinë në Gjermani të Posdamit. Kishte 3 fëmijë: Sinan Zarshati ka vdekur në Tiranë në vitin 1965. Adnan Zarshati ka vdekur Tiranë në vitin 1996, dhe Suzana Zarshati ka vdekur në Tiranë 1991.

***

Kanina e Lashtësisë

Ditëlindjen e Ismail Qemalit e ka festuar vetem Kanina e Lashtësisë, Kanina e të gjithë kaniniotëve. Nuk kemi dëgjuar të vinë për këtë ditëlindje të madhe të këtij burri me vlera të mëdha shumëdimensionale politiko-atdhetare as nga Presidenca, Kryeministria, Prefektura dhe Bashkia e Vlorës.

Nuk dëgjuam të merrte pjesë Kryetari i Komunës Z. Fredo Berberi i P.D.Nj-ës, i cili me sa na kanë informuar, se ç’ka shkelur 2 a 3 herë, që nga “kapja e karrikes” me ndihmën e segmenteve pro greke të pushtetarëve vertikalë dhe horizontalë…në Komunën e Qendrës, nuk ka ortodoks pro grek…votat e tij legjitime janë as janë sa për një kryeplak në Nartë që në gjuhën shqipe do të thotë e “Artë”.

Ditëlindja dhe vdekja e Ismail Qemalit është e rëndësishme sa dhe 28 nëndori i 1912, dita e ngritjes së Falamurit Kuq e Zi, tani po tash kur Kosova fitoi Pamvarsinë, tani po tash që morrëm ftesën për në NATO dhe do të hyjmë në B.E. A nuk mund të organizohej në Tiranë një simpozium nga Akademia e Shkencave apo mediat dhe R.T.Sh-ja ta kujtonin 165 vjetorin e lindjes së tij apo Presidenti, Kryeministri, Edi Rama belbëzojnë “Flatra të fluturta fjalësh pa theksin e Ismail Qemalit?

Shoqata Atdhetare-Kulturore “Kanina”e kanë mbushur këtë boshllëk të dhimbshëm, i kanë bërë nderin që u takonte për Ismail Qemalin se Opozita + Opozita + 50 e ca parti e kanë lyer shpirtin dhe cipën kombëtare me katran të zi, deri sa vështruan indiferent varrin e parë në Kaninë të mbillej me qepë, portretin e tij të çahej me thika nga bandat tregishtare të 1997, dhe tek varri Monumental në Vlorë ti shkuleshin gërmat e emrit të lavdishëm të tij.

Ismail Qemali duhet lexuar e vlerësuar si histori e madhe me gërma të arta mijëvjeçare e një pemë gjeanologjike familjare që është në të vërtetë:

- Historia e Shqipërisë, Perandorisë Bizantine, Ballkanit dhe Turqisë të mijravjeçarit të fundit !!!

Po të prishet Kanina e Gjergj Golemit, Komneneve, Rugjina Balshes, Donikës së Skënderbeut, Ismail Qemal Vlorës, Vlora se ndërton dot madhështin shpirtërore kombëtare, ndërkombëtare të saj, kurse Kanina me gjak blu mbretrish e ndërton Vlorën.

(Gazeta Ndryshe)