Nënë të erdha në Qafë Botë - Të solla lule dhe lot!

Reportazh nga Laureta Petoshati

Dhjetëra autobusë e makina, nga shumë qytete të Shqipërisë, madje dhe nga Kosova, ditën e premte më 27 qershor u nisën drejt Sarandës për të qëndruar më pas në Qafë Botë, në marshimin e madh, si në pelegrinazhin drejt Mekës, drejt vendit të shenjtë ku prehen mijëra shpirtra. Një diell përvëlues që nuk ndali marshimin e rreth 3 mijë vetëve, të bënte të mendoheshe se po kaq vapë, po kaq nxehtë sa pëlciste guri, ishte dhe 64 vjet më parë kur Paramithia u spërkat me gjakun e 400 e ca të therurve dhe të masakruarve, kryesisht pleq, gra e fëmijë nga dora gjakatare e fashistit Napolon Zerva dhe nga paramilitarët e kryeministrit Metaxa. Kuptohet kjo makineri ushtarake e pamëshirshme ndaj këtyre njerëzve të pafajshëm, nuk e kishte për herë të parë këtë “kryevepër” makabre. Greqia, ky shtet i themeluar me manipulimin e ndjenjës kombëtare shqiptare, i formuar nga luftërat e suljotëve kundër otomanëve me në krye Marko Boçarin, më vonë më 1881 i rrëmbeu Shqipërisë Thesalinë dhe pjesën Jugore të Epirit shqiptar, vrau, preu, zhduku sa mundi popullsi shqiptare dhe më 1923 bën shkëmbimin e popullsisë me Turqisë dhe Greqisë në dëm të shqiptarëve. Ndërsa në vitet 1944-1945 zhduku popullsinë myslimane shqiptare në Çamëri, bëri të njëjtën gjë që bëri Hitleri me hebrenjtë, që bëri Milosheviçi me shqiptarët e Kosovës në vitin 1999, por ndryshe dhe nga Hitleri, i detyron shqiptarët të zbrazin trojet e veta që i kishin pasur që kur zbriti dielli në ato vise! Ashtu turma-turma, për ti shpëtuar spastrimit etnik ata u drejtuan drejt trungut amë nëpërmjet Qafë Botës! Por shumë prej tyre vdiqën jo vetëm nga plumbi, hekuri, përdhunimi, thika, por edhe nga uria, vapa, më vonë dimri, sëmundjet dhe dëshpërimi. Shumë prej tyre, me shpresën për tu kthyer, erdhën rreth 6 muaj vërdallë Janjarit dhe Konispolit në Klloqër, sepse aty kishte dhe ujë për tu larë. Në kohën që vetë Shqipëria ishte në luftë dhe luftonte dhe vetë për mbijetesë, rreth 2500 vetë nga kjo popullsi nuk ia dolën dot. Aty në Klloqër është një varrezë masive. Një varrezë qeniesh njerëzore që vdiqën vetëm për faktin se ishin shqiptarë dhe kjo racë në Çamëri duhej të zhdukej. Kësaj race pellazgo-ilire, që banuan gjithë vargun Malor të Pindit, pra Epirin dhe zemrën e tij Çamërinë, që koha nuk i zhduku dot as gjuhën, as doket e as kulturën, i trembej shteti grek dhe panhelenizmi i tij i mbuluar me mantelin e ortodoksisë, se ata ishin trima, të zotë, punëtorë. Mirëpo Zervës i duhej toka e Çamërisë, dhe ajo tokë e begatë merrej vetëm me zhdukjen e shqiptarëve. Por shqiptarët e Çamërisë nuk u zhdukën, ata e kapërcyen dhimbjen dhe tokën e të parëve e mbajtën në zemër, u begatuan, u arsimuan dhe u shtuan. Ata tashmë janë një armatë paqësore, demokratike që marshon nga erdhën, që marshon nga zanafilla.

Në Klloqër lot dhe lule

Tek Memoriali i Klloqerit vendosen kurora dhe tufa me lule. Janë Kryetari i Partisë për Drejtësi dhe Integrim zoti Tahir Muhedini, Sekretari i Përgjithshëm i Partisë për Drejtësi dhe Integrim zoti Enver Kushi, zëvendës ministri i Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve zoti Ekrem Spahia, deputetët Shpëtim Idrizi dhe Bujar Leskaj. Një ceremoni e vogël përkujtimore fillon me përshëndetjen e mirëseardhjes nga Kryetari i Shoqërisë “Çamëria” dega Sarandë, zoti Nuredin Çapari, i cili thotë se “këtu në këtë vend, 64 vjet më parë janë vendosur të prehen eshtrat e nënave dhe baballarëve tanë, që vdiqën nga rraskapitja, kjo që po bëjmë ne me këtë sakrificë të vogël është një nderim për ta.” Fjalën e rastit e mbajti Kryetari i Shoqërisë “Çamëria” zoti Ardian Tana , i cili thotë se “jemi këtu, të gjithë bashkë, përfaqësues të komunitetit çam nga e gjithë Shqipëria, miq dhe mbështetës tanë nga të gjitha trevat mbarë-shqiptare për të përkujtuar viktimat e gjenocidit shovinist grek. Jemi sot këtu për vendosur lule dhe për të derdhur lot, për të shprehur dhimbjen tonë të madhe për njerëzit që kemi humbur, por njëkohësisht prania jonë këtu shpreh vendosmërinë dhe besimin se ne pasardhësit e atyre që prehen këtu jemi më të vendosur se kurrë për ta zgjidhur çështjen çame. Amaneti i tyre na jep forcë.” Fjala e zotit Ardian Tana u ndërpre disa herë nga brohoritjet dhe thirrjet e fuqishme të pjesëmarrësve, që hidhnin njëzëri parullat: “Ja të vdesim, ja të rrojmë/ Çamërinë do ta fitojmë.” apo e “Duam, e duam Çamërinë!” Më tej zoti Tana i ftoi të pranishmit të mbanin një minutë heshtje në nderim kujtimit të viktimave çame të gjenocidit grek. Sekretari i Përgjithshëm i Partisë për Drejtësi dhe Integrim zoti Enver Kushi tha se “vijmë këtu të nderojmë të rënët tanë, plagët dhe dhimbjen tonë, vijmë këtu të nderojmë kujtesën tonë tragjike, vijmë këtu të nderojmë Çamërinë tonë, zonjën tonë të rëndë e të bukur dhe hiret e saj. Vijmë këtu, të marrim dritë nga shpirti i atyre që vdiqën këtu jo vetëm nga plagët e terrorit zervist, por edhe nga uria, të ftohtit, sëmundjet. Kjo është varrezë e kujtesës sonë, memorial i patjetërsueshëm i dhimbjes çame dhe tragjedisë së saj. Ne nuk harrojmë. Harresat e të vërtetave historike, si tragjedia çame, fshehja e krimit, apo alibitë e propagandave shovene greke nuk i shërbejnë marrëdhënieve të fqinjësisë së mirë midis Shqipërisë dhe Greqisë. Opinioni i shëndoshë grek duhet të njohë këtë të vërtetë të hidhur, duhet të njohë gjenocidin e egër, shpërnguljen me dhunë të një popullsie të pafajshme e paqësore, sepse siç ka thënë shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare se “Çamëria nuk është një fantazmë që ngrihet për të rrëzuar miqësinë midis grekëve dhe shqiptarëve, përkundrazi kur popujt lehtësojnë ndërgjegjen e tyre nga pesha të vjetra ata afrohen më shumë dhe e duan më shumë njëri-tjetrin.”

Në sytë e shumë të pranishmëve shikoje lot. Shamibardhat e Çamërisë, nënat çame edhe pse të thyera në moshë nuk kishin munguar së ardhuri, shtrëngonin duart e bijve, nipave dhe mbesave teksa u rrëshqisnin lotët që i fshinin me cepat e shamisë. Sytë e tyre flisnin për më shumë se një gjenocid. Si për ta përforcuar këtë ide, Ahmet Mehmeti, Drejtor i Institutit “Çamëria” thotë së “ ne jemi mbledhur këtu që të kujtojmë një fakt historik : gjenocidin dhe shpërnguljen me dhunë. Këtë fakt, shteti grek deri tani nuk e ka pasur kurajën ta njohë. Mirëpo të gjitha zhvillimet tregojnë se vlera më e lartë e qytetërimit të sotëm është mbrojtja e minoriteteve, ajo mbrojtje që Greqia e ktheu dhe e mbron deri më sot si një antivlerë. Shteti grek që bën pjesë në Bashkimin Europian sot është i turpëruar përpara opinionit botëror se bën çmos të fshehë të vërtetën, të fshehë krimin. Nuk mund të ketë marrëdhënie të vërteta midis Shqipërisë dhe Greqisë, nuk mund të ketë normalitet brenda Bashkimit Europian në se kjo e drejtë nuk shkon në vend. Nuk mbulohet dielli me shoshë, e vërteta do të dalë, më e bukura është se edhe vetë grekët shkencëtarë e pranuan më në fund që ka ndodhur gjenocid, ka ndodhur spastrim etnik, por nuk do kokëfortësia e politikës greke, asaj politike që nisi me “megalo-idhenë” dhe vazhdon me falsitetin e sotëm. Qeveria e sotme greke është po aq fajtore, po aq përgjegjëse sa ata që e bënë gjenocidin për 100 vjet rresht. Gjenocid është edhe qëndrimi i sotëm i qeverisë greke, por e drejta do shkojë në vend, Çamëria do fitojë!”

Kryetari i PDI dega Fier zoti Asim Demo i cili tha se “kur erdha për herë të parë këtu në këto varreza, kur pashë këtë vend të parrethuar, ndjeva dhimbje dhe keqardhje. Dal këtu për të bërë një apel tek ju bashkëpatriotë çamë, ata që janë përfaqësues të qeverisë që këtu të bëhet një punë e cila ka kosto, për të dalë në dritë eshtrat e atyre që mund të dalin. Në se nuk dalin komplet të bëhet një përmendore - memorial dhe të shkruhen emrat e gjithë atyre që janë të shtrirë që nga kufiri e deri afër Sarandës. Ashtu si ka bërë Izraeli për izraelitët.” Të gjithë ata që vinin për herë të parë tronditeshin nga dhimbja. Ato këngë të dëgjuar nga pleqtë si ajo që thotë se “Mu ne trapi, trepe-trepe,/ Shkuan Salica me djepe/ Ca me djepe, ca pa djepe/ Unë e zeza ku do vete/ Shkuanë çamëtë rrëmujë/ s’kish njeri që tu jip ujë/ Gratë i mori lemeria,/ po shkojnë ka Shqipëria/ Mbeti shkretë Çamëria”, dukeshin si të rijetuara në këto momente lotësh. Shumë veta shpërndanin karamele, ushqime si për shpirt të atyre që ishin në dhé aty në Klloqër. Sheme Telhai, një grua e moshuar 76 vjeçe thotë se “jam si në ëndërr, më duket se po shkoj në vendin tim. Kam varrosur vajzën e xhaxhait rrugëve dhe s’u kujtua njeri deri më sot, ishte 18 vjeçe kur vdiq. I solla një tufë lule. Po ç’i do lulet ajo?Lule pa varr, pa gjë. Duam të vemi të vdesim në vendin tonë, ku kemi të parët tanë. I lutemi qeverisë shqiptare dhe asaj greke të hapen rrugët të vemi tek vendi jonë.” Dhe të gjithë pelegrinët e këtij marshimi të shenjtë nisen drejt Qafë Botës, në atë rrugë të paasfaltuar ku ngrihet një pluhur i kuq që duket se me dendësinë e tij kërkon të mbulojë dhimbjen, varret e shpërndara gjithkund.

Në Qafë Botë, me fytyrë nga kufiri që ndan Çamërinë në dysh

Në Qafë Botë, vijnë një e nga një makinat dhe njerëzit dhe vapa ka nxitur gjinkallat drejt një cinxërime plot zhaurimë të stërzgjatur. Shumë veta kanë marrë dylbitë dhe vështrojnë drejt kufirit ku ndahet toka shqiptare me trojet shqiptare dhe për ironi të fatit valëvitet një flamur grek. Më duket se aty në majë, duke hedhur sytë atje ku ndan dhimbja dhe gjaku më vjen një fllad si ai që përshkruan Elena Gjika ku flet për Çamërinë se “ në gjirin e pyjeve shekullorë avullojnë mijëra parfume, qarkullon gjatë verës një fllad i freskët që zbret nga majat me borë.” Aty vijnë njëra pas tjetrës nënat çame dhe disa vajza të vogla të veshura me tumane, për të rikujtuar ritualin e gjysheve të tyre kur u futën këtu në gjysmën tjetër të Çamërisë. Janë të bukura, me ata sy bojë qielli e jeshilë si deti në shumë stinë, aq sa të kujtonin atë këngën e bukur çame që e kam dëgjuar në fëmijërinë time nga fqinjët e mi : “Namin ka Berati/ Çupa ka Filati/ Çish na ka Filati brënda/ Ka birbilë dhe thëllëza”. Shoh disa gra që përqafojnë deputetin e Kuvendit të Shqipërisë, zotin Shpëtim Idrizi, i cili si djalë Margëlliçi i Çamërisë, u flet atyre me dialektin e krahinës së tij. Bashkë me të është dhe deputeti i Vlorës zoti Bujar Leskaj. Kur e pyet se cili është detyrimi i tij si deputet me origjinë nga Labëria për popullsinë çame ai thotë se “për sa i përket faktit që unë jam lab me origjinë është dyfish detyrimi që si deputet i Vlorës, deputet i PD, unë të marr pjesë në ngjarje të tilla, unë të marr pjesë në biseda që zhvillohen për problemin e Çamërisë, unë të marr fjalën dhe të ngre zërin tim në poltronin e lartë të Parlamentit Shqiptar dhe më gjerë. Unë mendoj se problemi i shoqërisë shqiptare sot, në këto vite, në veçanti mbas viteve ’90 është problemi i të parit të çështjes kombëtare drejt e në sy. Në se politika shqiptare do ta shikojë çështjen shqiptare drejt e në sy , në tërësinë e saj, të inkuadruar në të gjithë ato detyrime, aspirata që ka shteti shqiptar për tu integruar në Bashkimin Europian për të ndërtuar partneritet dhe fqinjësi të mirë, por duke mos i harruar interesat e shqiptarëve, duke mos i harruar interesat kombëtare, ne të gjithë si politika shqiptare ashtu dhe qytetarët shqiptarë, historianët shqiptarë, përfaqësuesit e shoqërisë civile kemi nevojë të vijmë në Qafë Botë, për të kuptuar realitetin ashtu si është. Duke kuptuar realitetin ne do jemi më optimistë, më seriozë dhe më integralë në atë që do të kërkojmë.”

Aty në Qafë Botë, në vendin e ngritur si podium Sekretari i Përgjithshëm i Partisë për Drejtësi dhe Integrim zoti Enver Kushi, njëkohësisht dhe shkrimtar reciton ca vargje:

“Çamëri e bukur nënë

po të nis një dorë hënë

dhe një lot si gur të rëndë!”

Pas tij, e merr fjalën Kryetari i Partisë për Drejtësi dhe Integrim zoti Tahir Muhedini, i cili ndërmjet të tjerash tha se “ sot kemi ardhur për të përkujtuar 64 vjetorin e masakrës, e gjenocidit grek të bandave zerviste karshi popullsisë së pafajshme çame, e cila para 64 viteve mori rrugën e mërgimit nga krahina e Çamërisë, kaloi pikën kufitare dhe erdhi në Shqipëri, tek vëllezërit dhe motrat e tyre, erdhën tek bujaria shqiptare, por ju që jeni këtu, që dikur keni qenë 5 vjeç, 10 vjeç, kemi ardhur për të përkujtuar fëmijërinë tuaj, ju e dini më mirë atë vështirësi të madhe në një udhëtim të gjatë, në një udhëtim tragjik ku rrugës humbën jetën shumë fëmijë, shumë baballarë, shumë nëna, shumë motra, shumë vëllezër dhe sot vijmë këtu, për arsye se juve që keni ardhur këtu 5 vjeç, 10 vjeç, shteti grek spekulon dhe thotë që ju keni qenë bashkëpunëtorë të fashizmit. Prandaj ka ardhur koha t’i bëjmë thirrje shtetit grek të heq dorë nga spekulimet. Historianët grekë para disa kohësh i dhanë një mësim politikës së shtetit grek, ku historianë të shquar të universitetit Arpathia deklaruan që popullsia shqiptare çame është një popullsi e pafajshme, ndaj saj është ushtruar gjenocid dhe kjo popullsi nuk është bashkëpunëtore fashistësh, por bashkëpunëtorë të fashizmit kanë qenë qeveritarët grekë.” Por si kundërthënie të gënjeshtrave të politikës greke që i bie tam-tameve të kota, për gjoja bashkëpunim me gjermanët, Ali Jakupi, një çam me banim në Vlorë mbante në dorë një pankartë me fotografinë e xhaxhit të tij Kasëm Jakupi, nga Kuçi i Gumenicës, ish partizan i angazhuar me batalionin “Çamëria” në radhët e EAM-it grek. Në fund të vitit 1944 dhe në fillim të 1945 kur fituan të djathtët në Greqi, Zerva dha urdhër që të çarmatoseshin. Pasi i çarmatosi partizanët çamë, pa kaluar 1 km, forcat e Zervës i pushkatuan njëherësh 7 djem nga Gropa e Kuçit, ndërmjet tyre ishte dhe Kasëm Jakupi. Duhet thënë se batalioni “Çamëria” kishte mbi 600 djem në forcat e EAM-it grek. Çamëria i ka dhënë luftës kundër nazi-fashizmit djemtë e saj më të mirë si Thimjo Gogozoton, që luftoi në Spanjë, Ali Demin, Lame e Halim Mungën, Halit Selmanin, Triumf Idrizi, Isuf Hoxha, Sami e Mehmet Bejdo, Veli Murto, Kaso Mako, Rait e Idriz Bajo, Hyso Hyseni, Dido Hasan Didati, Qemal Kuçuku, Nazmi Taho, Sejko Gërbi, Elmaz Bejo Janjari, Zihni Shaqiri, Abedin Sejko, Veliko Rexho, Damin Koro, madje dhe motrat Ballkize e Gjylo Demi, bijat e patriotit Musa Demi nga Filati, të dyja partizane dëshmore, etj. Mu aty në Likojan, në Qafë Botë, ngrihet dhe lapidari kushtuar 7 djemve dëshmorë të Batalionit “Çamëria” që u vranë në përpjekje me nazistët gjermanë siç e thotë dhe kënga : “Nuk harrohet ajo pritë

pesëdhjetë e tetë ditë

Qafës Botës, Likojanit,

në luftë kundër gjermanit

u derdh rrëke gjak i çamit

pa ju tundur istikamit.”

Zëvendës ministri i Turizmit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve dhe njëkohësisht Kryetar i Partisë Lëvizja e Ilegalitetit, zoti Ekrem Spahia tha se “64 vjet më parë gjenocidi grek tregoi fytyrën e tij ndaj popullsisë së pafajshme çame, pra shqiptare. Si asnjëherë tjetër, ne sot vijmë më të gëzuar në këtë ditë përkujtimore, sepse pak muaj më parë dhe pikërisht në 17 shkurt të vitit 2008, u shpall pavarësia e Kosovës, çka do të thotë se çështja kombëtare shqiptare ka marrë rrugë të mbarë. Ne sikurse ishim të unifikuar në të drejtën e popullit shqiptar të Kosovës, ashtu duhet të jemi të bashkuar edhe për të drejtën e popullsisë çame, e cila është e nëpërkëmbur për kaq vite.” Më tej zoti Spahia tha se “ ne kemi kërkuar që ti jepet e drejta popullsisë çame të kthehet në trojet e saj, ashtu si i kemi kërkuar qeverisë greke të dëmshpërblejë të gjitha vitet që ka shfrytëzuar tokën e popullsisë çame dhe pronat e shqiptarëve. Ne duam që parlamenti të miratojë rezolutën që rrëzoi në vitin 2004, sepse është një e drejtë që bazohet në të drejtën ndërkombëtare. Ne nuk pajtohemi me qëndrimet e kryetarit të Bashkisë së Himarës dhe kemi reaguar fuqishëm sepse qarqe të caktuara greke nuk janë që ne të kemi një fqinjësi të mirë, por edhe qëndrimin e disa pushtetarëve që folën në emër të qeverisë dhe të shtetit shqiptar sigurisht që nuk i mbështesim.” Zoti Spahia shprehu bindjen se çështja çame do të fitojë, sepse ajo tashmë është ndërkombëtarizuar, diskutohet në Departamentin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe në Kancelaritë e Bashkimit Europian dhe ne një ditë do të festojmë së bashku në trojet tona në Çamëri.

Aty në Qafë Botë e merr fjalën dhe deputeti Shpëtim Idrizi, i cili pasi përshëndeti të pranishmit tha se “Dua të flas edhe në emër të deputetit Leskaj edhe në emër të shumë deputetëve të Kuvendit, të cilët më kanë kërkuar të flas edhe me zërin e tyre. Sigurisht, që çdonjëri nga ne e ndjen këtu lodhjen, vapën, sepse ne erdhëm pikërisht nga ajo varrezë masive, ku prehen pikërisht të parët tanë, ku prehen ata që bashkë me dashurinë e nënës ne na dhanë dashurinë për Çamërinë. Mbas atyre homazheve që tregojnë dramën tonë njerëzore, dramën e madhe çame, ne jemi këtu jo vetëm thjesht për të bërë homazhe , por ne jemi këtu për të kërkuar të drejtat tona, unë jam i bindur se nga ajo portë nga ku erdhën këtu të parët tanë është muri i fundit i Berlinit që do rrëzuar në mes të Europës! Prania jonë këtu, prania juaj këtu tregon se çështja çame është një çështje e gjallë që vlon tek ne dhe tek gjithë shqiptarët!” më tej Deputeti Idrizi tha se “unë dua tu kujtoj grekëve se ne mburremi edhe me Pirron e Epirit, mburremi edhe me Marko Boçarin, mburremi edhe me Xhavellën, të cilët luftuan edhe për lirinë e Greqisë. Sigurisht ata luftuan dhe nuk menduan që ne do të kishim një fat si ky i joni sot. Por unë jam i bindur që ne jemi bijtë tuaj dhe bij të atyre burrave dhe çështjen çame do ta çojmë deri në fund. Ka burra plot Çamëria dhe kurrë s’kanë për ta harruar këtë çështje! Rroftë Çamëria!” I duartrokitur fort dhe i pasuar nga thirrje të fuqishme dhe nga valëvitjet e Flamurëve kombëtarë, i flamurit të Republikës së Kosovës dhe atij amerikan, ai vijon duke thënë se “Unë kisha dy karafila, të dyja për të dy pjesët e Çamërisë, një pjesë që është këtu dhe një pjesë që është në krahun tjetër, por një zotëri shumë i dashur më dha një tjetër dhe unë me këtë dua të përmend pavarësinë e Kosovës, dua ta përmend edhe për një arsye shumë të thjeshtë: ne çamët ashtu si ditëm të jemi dinjitozë në vuajtjen tonë, dimë të jemi dinjitozë edhe në kërkimin e të drejtave tona dhe ju them vëllezër se të drejtat tona janë të drejta mbi të cilat është e ndërtuar bota demokratike!”

Fjalimet mbaruan. Shihja nëna, baballarë me qirinj të ndezur dhe me karafila në duar që i hidhnin aty në gurët e Qafë Botës. Një nënë çame e dëgjoja të fliste duke qarë e duke puthur gurët tek thoshte :

“Nanë të ardhç në Qafë Botë

Nuk të takova dot

Kam për ty lule dhe lot!”.

Ndërsa një nuse e re, që mbante në krahë fëmijën, ndërsa kthehej, mundohej ta vinte në gjumë teksa i këndonte një këngë të vjetër ninullash çame:

“Më rafsh qingj e m’u bëfsh dash,

me mustaqetë një pash

Mu bëfsh trim si Pirro-burri

dhe si Markua ka Suli!”

Gjithë ky udhëtim dhe kjo këngë më lanë bindjen se Çamëria jeton, në të dy anët dhe shumë shpejt çamët do të kthehen në trojet e të parëve, aty ku kanë lindur këngët dhe legjendat e lavdishme që e mbajnë gjallë këtë pjesë martire të kombit tim shqiptar.