Po ruhet e forcohet “shteti i madh”

Shkruan : Bashkim Kopliku

Në Shqipëri po ruhet e po forcohet “shteti i madh”, i nisur pas vitit 1994, i shtuar nga socialistët gjatë viteve 1998-2005, dhe i rritur më tej nga berishizmi, me hipokrizinë e “qeverisë së vogël”. Shteti i madh, jo vetëm që ndërhyn aty ku nuk duhet, por edhe kushton shumë, si nga ana materiale, si dhe nga ana e dëmit që i bën xhepave tonë, por edhe mendësive të shoqërisë sonë.

“Shteti i madh” është një term që përdoret kryesisht për shtetet që ndërhyjnë me tepri në jetën e individit, në vendimet e tij, në biznes, e kudo, që janë joeficientë dhe të korruptuar (“qeverisje e madhe”, Big government). Shteti i madh shoqërohet rëndom edhe me një burokraci të madhe (shumë nëpunës). Me këtë të fundit do të merremi sot.

Kemi folur se mënyra më efikase e zvogëlimit të punonjëseve të shtetit, është privatizimi i thellë i ekonomisë. Por sot do të ndalojmë në nevojën urgjente të uljes së numrit të punonjësve të shtetit, kështu siç është, pa pritur privatizimin e reforma të tjera, që po rezulton se tani nuk bëhen më “si në 1993-94-shin”, për disa muaj, por duan disa vjet, bile dhe mbi dhjetë vjet.

Shumica dërrmuese e punonjëseve të shtetit Shqiptar, nuk bëjnë asnjë punë, pra marrin pagën kot. Raportet globale të formës “numri i punonjësve të shtetit/numri i popullsisë”, shpesh shpien në opinione të gabuara, sikur “nuk është se kemi dhe aq shumë punonjës”. Kjo sepse detyrat që kryejnë nëpunësit e shtetit në Shqipëri, ndryshojnë shumë me ato të vendeve me të cilat bëhen krahasimet—tanët kanë shumë më pak detyra. Konkluzionet janë më të sakta, nëse bëhet një sondazh i punës që kryejnë nëpunësit konkretë shqiptarë.

Po të dëgjosh retorikat e kryeministrave, ku kampioni i tyre është z. Berisha, ka rrezik të të rrehet mendja, se vërtetë po e ulin burokracinë, por në fakt ndodh e kundërta: po e rrisin. Merrni një zyrë të caktuar, apo një ndërmarrje të caktuar që e njihni—mos dëgjoni përgjithësimet, apo këshillat si “mosngatërrimi me hollësira të panevojshme”. Do të konstatoni se në shumicën e rasteve, numri i të punësuarve të shtetit, është rritur vazhdimisht, apo së paku nuk është ulur në proporcion me liberalizimin e ekonomisë.

P.sh., në Durrës qarkullojnë fjalët, se numri i punonjësve të administratës së Portit të Durrësit, është rritur në nja 200 vetë, pas ardhjes së berishizmit. Flitet se puna në Port do të bëhej rehat, me maksimumi nja 20 vetë. Pra rezulton se 180 vetë janë kot. E mendoni, se flitet se ata kanë rroga, mbi 50 mijë lekë në muaj: mendoni se kryeministri ynë sillet rrotull Shqipërisë, duke u mburrur se nga fundi i 2009-ës, në prag të zgjedhjeve, do t’ua bëjë pagat 40 mijë lekë arsimtarëve që u bie bretku në punë.

Shihni këshillat mbikëqyrëse të SHA shtetërore (shoqëritë aksionare, apo ndërmarrjet që praktikisht u kanë ndërruar emrin kot). Me qindra njerëz që marrin shpërblime (apo paga) kot: për pjesëmarrje në këshillat mbikëqyrës kot. Themi “kot”, sepse nëse këto këshilla nuk do të ekzistonin, praktikisht SHA-të shtetërore më shumë do të fitonin, sesa do të humbnin. Për ta kuptuar këtë fakt, nuk duhet të lexoni “detyrat e këshillit”, që gjenden të shkruara në ligjin e shoqërive tregtare, apo në ndonjë udhëzim ministrie. Jo, duhet të ndaloni në një ndërmarrje që e njihni, dhe në drejtuesin e këshillit, dhe anëtarët e tij. Do të shihni se në shumicën dërrmuese të rasteve, ata janë ose njerëz kot, ose njerëz që me punën e tyre, veçse i prishin punë ndërmarrjes. Pra ata, jo vetëm që i marrin ndërmarrjes paratë kot, por edhe e pengojnë ndërmarrjen shtetërore në punët e saj, duke futur burokraci, apo duke futur një komponent korruptiv në aktivitetin e saj—secili anëtar i këshillit, gjëja më e vogël, ka ndonjë të vetin për ta futur në punë kot.

Ky shtet i përgjysmon nëpunësit e tij fare lehtë: me një urdhër administrativ. E para, këshillat mbikëqyrëse duhet të kenë një numër maksimal anëtarësh prej tre-vetësh, dhe shpërblimet t’u përgjysmohen. Kjo derisa të hiqen fare këshillat, duke ua deleguar detyrat e tyre, pa asnjë shpërblim, nëpunësve të dikastereve përkatëse, ose të pushtetit lokal nga varen SHA-të përkatëse. Kopjimi mekanik i këshillave mbikëqyrëse nga vende të huaja me një kulturë pune dhe pavarësie të nëpunësit, krejt larg realitetit shqiptar, ka qenë baza e gafës së krijimit të tyre.

Pastaj, në çdo zyrë shtetërore ku ka disa vetë, puna duhet të bëhet me gjysmën e personave, dhe ku ka vetëm një person, të bashkohen zyrat që të krijohen zyra me më shumë se një person, që të mund të hiqen gjysma. Mos të frikësohemi, sepse asgjë nuk do të keqësohet në efikasitetin e shtetit, përkundrazi, do të rritet eficienca: do të kryhet e njëjta punë, me kosto më të ulët.

E gjithë kjo burokraci ushqehet nga nepotizmi, nga klientelizmi: shihni se ata që futen në punë të shtetit, të gjithë kanë një lidhje: ose janë kushërinjtë e këtij apo atij, ose janë dhe “që e kanë ndihmuar gjatë zgjedhjeve, këtë apo atë”. Keni dëgjuar se është futur ai/ajo sepse e bën mirë atë punë? Kurrë, ose në raste shumë të rralla.

E këta parazitë infektojnë të gjithë shoqërinë me dembelizmin e tyre: të gjithë synojnë të zënë një vend të rehatshëm në shtetin e madh, në vend që t’i drejtoheshin sektorit privat, ku punohet realisht. Kjo tërheqje drejt shtetit, është shtuar tani me premtimet e me rritjet të pagave shumë më të mëdha sesa rritja e ekonomisë, që po bën kryeministri aktual, e që do t’i shtojë në prag të zgjedhjeve të 2009, pa e çarë kokën për pasojat shkatërruese, ku inflacioni është i pari—se mos i paguan ai pagat.

Rritja e pagave të shtetit, po i krijon edhe një dumping sektorit privat (rritje artificiale të tregut të pagave), gjë që faktikisht po bën që të grabitet privatja, dhe të kanalizohet tek shtetërorja. Lukunia e nëpunësve të shtetit, është instrumenti i grabitjes së privatit, me tatime-taksa arbitrare, e me gjithfarë pengesash.

E keqja e madhe, është se kur krijohet shteti i madh, atëherë është shumë zor ta zvogëlosh: ai, shteti, burokracia, bëhet një përbindësh që është shumë i zorshëm të zvogëlohet. E gjithë ushtria e parazitëve të punësuar në shtet, do të bëjnë një rezistencë të madhe për të mbajtur vendin e punës: kështu ka ndodhur dhe në vende më të përparuara se ne. Nëpunësit e shtetit janë, si rregull, militantët më kokëbosh të partisë në pushtet, qoftë socialistja, qoftë berishistja.

Ajo forcë politike që do të arrijë të mposhtë përbindëshin “shteti i madh”, do t’i ketë bërë një nder të madh vendit tonë—e keqja është se akoma nuk po e shohim gjëkundi një forcë të tillë: po na mbyt populizmi.

15.6.2008